Đánh giá hiệu quả của chế độ dinh dưỡng phục hồi sau điều trị u phổi theo chuẩn Bộ Y tế Điều trị u phổi, đặc biệt là thông qua c...
Đánh giá hiệu quả của chế độ dinh dưỡng phục hồi sau điều trị u phổi theo chuẩn Bộ Y tế
Điều trị u phổi, đặc biệt là thông qua các can thiệp ngoại khoa, là một hành trình thách thức đối với người bệnh. Sau phẫu thuật cắt bỏ u phổi, cơ thể người bệnh phải đối mặt với những suy giảm đáng kể về cả chức năng sinh lý, tâm lý và khả năng hòa nhập xã hội. Chấn thương từ cuộc mổ cùng với sự sụt giảm dung tích phổi khiến người bệnh dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi kinh niên, suy giảm khả năng vận động và gặp khó khăn trong các sinh hoạt hằng ngày. Về mặt tâm lý, nỗi lo sợ bệnh tái phát kết hợp với sự suy nhược thể xác dễ dẫn đến trạng thái trầm cảm, lo âu, làm cô lập người bệnh khỏi các mối quan hệ gia đình và xã hội.
Chính vì vậy, việc thiết lập một chế độ dinh dưỡng phục hồi chuẩn y khoa đóng vai trò cốt lõi để nâng cao thể trạng, thúc đẩy chữa lành vết thương và giảm thiểu các rủi ro sau mổ.
Nghiên cứu y khoa về vai trò của dinh dưỡng và phục hồi chức năng
Các bằng chứng từ các nghiên cứu lớn trên thế giới đã chứng minh rõ ràng mối liên quan giữa tình trạng suy dinh dưỡng, giảm khối cơ với khả năng phục hồi của người bệnh u phổi.
- Nghiên cứu của Raquel Oliveira và các cộng sự từ tháng 1 năm 2022 đến tháng 12 năm 2023 trên 53 bệnh nhân u phổi nhập viện (PMID: 39796440) cho thấy, có đến 90,6% người bệnh ở trạng thái có nguy cơ suy dinh dưỡng tại thời điểm nhập viện. Trong đó, 45,3% bị suy dinh dưỡng mức độ trung bình và 35,8% bị thiếu cân nghiêm trọng. Sau khi áp dụng các biện pháp can thiệp và tư vấn dinh dưỡng cá thể hóa kết hợp bổ sung dinh dưỡng đường uống, tỷ lệ người bệnh có nguy cơ suy dinh dưỡng khi xuất viện đã giảm đáng kể xuống còn 73,6%. Điều này chứng minh can thiệp dinh dưỡng kịp thời giúp cải thiện rõ rệt thể trạng của người bệnh.
- Nghiên cứu của Vanessa Ferreira và các đồng nghiệp trên 162 người bệnh chuẩn bị phẫu thuật u phổi (PMID: 33786870) đã đánh giá mối liên quan giữa nguy cơ dinh dưỡng và năng lực vận động thông qua bài kiểm tra đi bộ 6 phút (6MWT). Kết quả cho thấy nhóm có nguy cơ dinh dưỡng thấp đạt khoảng cách đi bộ trung bình là 484 mét, cao hơn rõ rệt so với nhóm có nguy cơ trung bình (432 mét) và nhóm có nguy cơ cao (416 mét). Đáng chú ý, khi được áp dụng chương trình tiền phục hồi đa phương thức (phối hợp dinh dưỡng và tập luyện), nhóm có nguy cơ dinh dưỡng cao lại là nhóm đạt mức độ cải thiện năng lực vận động lớn nhất với khoảng cách đi bộ tăng thêm 589 mét, trong khi nhóm đối chứng không can thiệp bị giảm 39,7 mét.
- Nghiên cứu tổng hợp của Chrisje Thöne và các cộng sự trên 106 bệnh nhân phẫu thuật ung thư tiêu hóa hoặc u phổi (PMID: 41932608) chỉ ra rằng tình trạng giảm khối cơ (chiếm 28%) và thoái hóa mỡ cơ (chiếm 58%) được xác định qua ảnh chụp cắt lớp vi tính (CT) trước mổ có liên quan chặt chẽ đến sự suy giảm khả năng phục hồi vận động sau mổ, cụ thể là thông qua bài kiểm tra đứng dậy từ ghế trong 30 giây (30-s chair stand test). Nhóm bệnh nhân có chất lượng và khối lượng cơ bắp đầy đủ trước mổ luôn có kết quả phục hồi chức năng thể chất vượt trội ở mọi thời điểm đánh giá sau khi xuất viện.
So sánh phương pháp điều trị không phẫu thuật và điều trị phẫu thuật
Đối với u phổi, việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, bản chất khối u và thể trạng của bệnh nhân. Hai hướng tiếp cận chính bao gồm điều trị không phẫu thuật (như theo dõi, hóa trị, xạ trị, liệu pháp nhắm trúng đích) và điều trị phẫu thuật.
Điều trị không phẫu thuật
- Ưu điểm: đây là phương pháp ít xâm lấn, tránh được các rủi ro liên quan đến gây mê hồi sức và các biến chứng trực tiếp từ vết mổ ngực. Phương pháp này phù hợp cho những bệnh nhân có thể trạng quá yếu, lớn tuổi, có nhiều bệnh nền nặng hoặc khối u đã lan rộng không còn khả năng cắt bỏ.
- Nhược điểm: không loại bỏ được tận gốc khối u nguyên phát đối với các trường hợp u ác tính giai đoạn khu trú. Người bệnh phải đối mặt với các tác dụng phụ kéo dài của hóa xạ trị như chán ăn, buồn nôn, viêm phổi do xạ trị hoặc tình trạng suy tủy xương (PMID: 39202551). Khả năng kiểm soát khối u tại chỗ thường thấp hơn so với việc cắt bỏ trực tiếp.
Điều trị phẫu thuật
- Ưu điểm: là phương pháp triệt để nhất để loại bỏ hoàn toàn khối u phổi, mang lại cơ hội khỏi bệnh lâu dài cao nhất cho người bệnh ở giai đoạn khu trú. Hiện nay, các kỹ thuật phẫu thuật nội soi lồng ngực ít xâm lấn (VATS) hoặc phẫu thuật có robot hỗ trợ (RATS) giúp giảm thiểu tối đa tổn thương mô, giảm mất máu, giảm đau sau mổ và rút ngắn thời gian hồi phục (PMID: 40422503).
- Nhược điểm: là một cuộc đại phẫu đòi hỏi người bệnh phải có dự trữ hô hấp và tim mạch tốt để chịu đựng được cuộc mổ. Phẫu thuật cắt phổi làm giảm vĩnh viễn một phần dung tích hô hấp và tiềm ẩn các rủi ro tai biến trong cũng như sau mổ.
Khi nào nên phẫu thuật và những điều cần biết trước khi phẫu thuật
Khi nào nên phẫu thuật
Phẫu thuật được chỉ định cụ thể cho các trường hợp u phổi lành tính có kích thước lớn gây chèn ép mạch máu, phế quản hoặc các u phổi ác tính ở giai đoạn sớm (giai đoạn I, II và một số trường hợp giai đoạn IIIA) chưa có di căn xa. Người bệnh cần phải đáp ứng được các tiêu chuẩn về chức năng hô hấp (thể tích thở ra tối đa trong giây đầu tiên - FEV1 phù hợp) và không có các bệnh lý tim mạch cấp tính chống chỉ định với phẫu thuật.
Những điều cần biết trước khi phẫu thuật
Trước khi bước vào phòng mổ, người bệnh cần được chuẩn bị toàn diện theo chương trình tăng cường phục hồi sau phẫu thuật (ERAS) (PMID: 347648ics):
- Tối ưu hóa dinh dưỡng: bổ sung protein liều cao (đạt mức 1,5 - 2,0 g/kg thể trọng/ngày) kết hợp các vi chất như vitamin D, omega-3 để bồi bổ khối cơ, ngăn ngừa tình trạng suy dinh dưỡng thể mỡ (PMID: 34764833, PMID: 40404185).
- Tập luyện hô hấp và thể lực: thực hiện các bài tập dung tích phổi, tập ho có hiệu quả và đi bộ tăng dần cường độ ít nhất 2 - 4 tuần trước mổ nhằm tăng cường thể lực tối đa.
- Thay đổi lối sống độc hại: bắt buộc phải cai thuốc lá và ngưng sử dụng rượu bia ít nhất 4 tuần trước mổ để giảm thiểu nguy cơ nhiễm trùng và biến chứng đường thở.
Thời gian nằm viện
Đối với các ca phẫu thuật u phổi ít xâm lấn chuẩn quy trình ERAS, nếu không xảy ra tai biến, thời gian nằm viện của bệnh nhân thường dao động từ 3 đến 7 ngày trước khi được xuất viện về nhà theo dõi (PMID: 39026246, PMID: 38608111). Người bệnh sẽ lưu lại phòng hồi sức cấp cứu ít nhất 1 đêm đầu tiên sau mổ để giám sát chặt chẽ các dấu hiệu sinh tồn.
Các biến chứng có thể gặp phải sau phẫu thuật và nguyên tắc xử trí
Sau phẫu thuật u phổi, người bệnh có thể đối mặt với một số biến chứng từ nhẹ đến nặng. Việc phát hiện sớm và xử trí đúng nguyên tắc là chìa khóa để bảo vệ an toàn cho bệnh nhân.
- Đau sau mổ: biến chứng thường gặp nhất do tổn thương cơ, xương sườn và hệ thần kinh liên sườn. Nguyên tắc xử trí là áp dụng giảm đau đa mô thức (phối hợp tê ngoài màng cứng, tê mặt phẳng cơ vùng ngực và các thuốc giảm đau đường uống) để giúp người bệnh có thể ho khạc và tập vận động sớm.
- Rò khí kéo dài: khí thoát ra từ nhu mô phổi qua diện cắt không liền sau 5 - 7 ngày. Nguyên tắc xử trí ban đầu là tiếp tục hút dẫn lưu áp lực âm phù hợp, hướng dẫn người bệnh tập thở sâu để phổi nở ra áp sát vào thành ngực nhằm bịt kín lỗ rò tự nhiên. Nếu rò khí lượng lớn kéo dài, có thể cân nhắc can thiệp nội soi phế quản đặt van một chiều hoặc phẫu thuật lại.
- Xẹp phổi và viêm phổi sau mổ: do ứ đọng đờm nhớt vì người bệnh đau không dám ho. Nguyên tắc xử trí là tăng cường vật lý trị liệu hô hấp, khuyến khích người bệnh ngồi dậy, đi lại sớm, hỗ trợ hút đờm qua nội soi phế quản nếu cần và sử dụng kháng sinh phổ rộng kịp thời.
- Tràn dịch dưỡng chấp màng phổi: biến chứng xảy ra do tổn thương ống ngực trong quá trình nạo vét hạch màng phổi (PMID: 41188913). Tình trạng này làm thất thoát một lượng lớn protein, chất béo và các tế bào lympho, gây suy kiệt dinh dưỡng nhanh chóng. Nguyên tắc xử trí bao gồm:
- Thay đổi chế độ ăn: áp dụng chế độ ăn hoàn toàn không có chất béo hoặc sử dụng chất béo chuỗi trung bình (MCT) để không làm tăng lưu lượng dưỡng chấp qua ống ngực.
- Nuôi dưỡng đường tĩnh mạch: truyền dinh dưỡng tĩnh mạch hoàn toàn (TPN) kết hợp cho người bệnh nhịn ăn đường miệng trong trường hợp rò lượng lớn (PMID: 41188913, PMID: 34049583).
- Gây dính màng phổi hoặc phẫu thuật: nếu điều trị nội khoa không hiệu quả, tiến hành bơm chất gây dính qua ống dẫn lưu (như glucose ưu trương, talc) hoặc phẫu thuật thắt ống ngực bằng nội soi (PMID: 34049583).
Kết luận
Chế độ dinh dưỡng phục hồi và tập luyện đúng chuẩn Bộ Y tế đóng vai trò không thể tách rời trong việc đảm bảo sự thành công của quá trình điều trị u phổi. Việc chủ động đánh giá thể trạng, bổ sung dinh dưỡng năng lượng cao và chuẩn bị thể lực tốt trước mổ giúp người bệnh vượt qua cuộc phẫu thuật một cách an toàn nhất. Mỗi người bệnh có một đặc điểm giải phẫu, giai đoạn bệnh và bệnh lý nền khác nhau, do đó không có một công thức chung cho tất cả. Người bệnh cần đến khám trực tiếp tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được các bác sĩ thăm khám, đánh giá toàn diện và đưa ra phác đồ điều trị phẫu thuật cũng như phục hồi dinh dưỡng cá thể hóa an toàn, hiệu quả.
Để đạt được hiệu quả phục hồi tối ưu và hạn chế tối đa các rủi ro sau điều trị u phổi, quý người bệnh và gia đình nên đến khám trực tiếp với Bác sĩ Trần Quốc Hoài - Trung tâm Lồng ngực - Mạch máu. Việc thăm khám trực tiếp sẽ giúp bác sĩ đánh giá chính xác chức năng hô hấp, mức độ thiếu hụt dinh dưỡng và đưa ra phác đồ can thiệp ngoại khoa phù hợp nhất. Đừng ngần ngại liên hệ đặt lịch hẹn sớm để nhận được sự tư vấn chuyên sâu, tận tâm và an toàn.
Tài kiếm tham khảo
- Haesevoets S, Muijsenberg AJL, Cops D, et al. The lived experiences of individuals with early stage non-small cell lung cancer following lung surgery: A rapid ethnographic approach. PMID: 42139296.
- Thöne C, Ten Dam SM, de Leeuwerk ME, et al. The association between preoperative computed tomography -determined muscle characteristics and postoperative recovery in physical functioning and physical performance in patients undergoing gastrointestinal or lung cancer surgery. PMID: 41932608.
- Son J, Kim S, Son BS, et al. Outcomes of conservative management for chylothorax following minimally invasive lung cancer surgery. PMID: 41188913.
- Oliveira R, Cabrita B, Cunha Â, et al. The Effect of Nutritional Intervention in Nutritional Risk Screening on Hospitalised Lung Cancer Patients. PMID: 39796440.
- Huang L, Hu Y, Chen J. Effectiveness of an ERAS-based exercise-nutrition management model in enhancing postoperative recovery for thoracoscopic radical resection of lung cancer: A randomized controlled trial. PMID: 38608111.
- Li J, Zheng J. Effect of lung rehabilitation training combined with nutritional intervention on patients after thoracoscopic resection of lung cancer. PMID: 38312912.
- Ellenberger C, Schorer R, Bedat B, et al. How can we minimize the risks by optimizing patient's condition shortly before thoracic surgery? PMID: 34764833.
- Zhang K, Li C, Zhang M, et al. Treatment of Chylothorax complicating pulmonary resection with hypertonic glucose Pleurodesis. PMID: 34049583.
- Ferreira V, Lawson C, Gillis C, et al. Malnourished lung cancer patients have poor baseline functional capacity but show greatest improvements with multimodal prehabilitation. PMID: 33786870.
Bình luận