Cẩm nang toàn diện về các bài tập thở cải thiện chức năng phổi được bác sĩ khuyên dùng Suy giảm chức năng phổi gây ảnh hưởng ngh...

Cẩm nang toàn diện về các bài tập thở cải thiện chức năng phổi được bác sĩ khuyên dùng

Suy giảm chức năng phổi gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến mọi mặt đời sống của người bệnh. Về sinh lý, tình trạng thiếu oxy mãn tính khiến cơ thể luôn mệt mỏi, giảm khả năng vận động và hạn chế các hoạt động thể chất cơ bản nhất. Về tâm lý, cảm giác khó thở, hụt hơi lặp đi lặp lại dễ dẫn đến lo âu, trầm cảm và sợ hãi khi phải gắng sức. Về xã hội, người bệnh có xu hướng cô lập bản thân, giảm tương tác và gặp nhiều trở ngại trong công việc hằng ngày.

Tuy nhiên, việc tập thở không phải lúc nào cũng là giải pháp duy nhất hoặc tối ưu nhất cho mọi tổn thương ở phổi. Đối với các bệnh lý cấu trúc nghiêm trọng như u phổi, ung thư phổi hay kén khí lớn, điều trị phẫu thuật mới là phương pháp triệt để mang lại cơ hội sống cho bệnh nhân, trong khi tập thở đóng vai trò là một liệu pháp hỗ trợ phục hồi chức năng trước và sau phẫu thuật.

Các nghiên cứu y khoa về hiệu quả của bài tập thở và phục hồi chức năng phổi

Nhiều nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn đã chứng minh hiệu quả vượt trội của các bài tập thở và chương trình phục hồi chức năng phổi đối với nhiều nhóm bệnh lý hô hấp khác nhau.

• Nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp của Zhenghao Yu và các cộng sự trên 1.171 bệnh nhân phế quản phế mạc tắc nghẽn mãn tính (COPD) (PMID: 41659952), cho thấy việc kết hợp luyện tập cơ hô hấp vào phác đồ chuẩn giúp giảm đáng kể thang điểm khó thở mMRC và cải thiện rõ rệt chất lượng cuộc sống của người bệnh. Dung tích sống gắng sức (FVC) ở nhóm tập luyện tăng trung bình 0,37 lít so với nhóm đối chứng.
• Một phân tích gộp khác của Shuqi Yao và cộng sự thực hiện trên 25 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 679 bệnh nhân tổn thương tủy sống (PMID: 41333296), kết luận rằng các bài tập cơ hô hấp giúp cải thiện đáng kể thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1), dung tích sống gắng sức (FVC), và lưu lượng đỉnh thở ra (PEF).
• Nghiên cứu của Luping Yang và cộng sự trên 160 bệnh nhân ung thư phổi chuẩn bị phẫu thuật cắt thùy phổi (PMID: 41987624), cho thấy nhóm được tập luyện tâm lý kết hợp các bài tập thở tích cực trước mổ có chức năng phổi phục hồi tốt hơn, quãng đường đi bộ 6 phút (6MWD) sau mổ đạt 382,10 mét, cao hơn đáng kể so với nhóm chỉ chăm sóc chuẩn (356,24 mét). Tỷ lệ tuân thủ điều trị và chất lượng cuộc sống của nhóm tập thở cũng cao hơn rõ rệt.
• Đối với bệnh nhân hậu COVID-19, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên của Anna Törnberg và các đồng nghiệp (PMID: 42012216) chỉ ra rằng tập luyện cơ hít vào giúp tăng sức mạnh cơ hô hấp thêm 18% và giảm tần suất ho dai dẳng sau 8 tuần thực hiện liên tục.

So sánh giữa điều trị không phẫu thuật và điều trị phẫu thuật

Hiểu rõ ưu nhược điểm của từng phương pháp giúp người bệnh có hướng tiếp cận điều trị đúng đắn nhất dưới sự hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.

Điều trị không phẫu thuật (Tập thở, phục hồi chức năng, dùng thuốc)

• Ưu điểm: ít xâm lấn, không gây đau đớn do dao kéo, chi phí thấp và có thể thực hiện tại nhà sau khi được hướng dẫn. Phương pháp này giúp tăng cường sức bền cơ hô hấp, giảm triệu chứng khó thở và cải thiện chất lượng sống cho các bệnh nhân mắc bệnh lý nội khoa mãn tính.
• Nhược điểm: không thể giải quyết được các tổn thương thực thể có tính chất cấu trúc ở phổi như khối u phế quản, tổ chức ung thư xâm lấn hay các kén khí lớn có nguy cơ vỡ gây tràn khí màng phổi. Người bệnh cần kiên trì tập luyện trong thời gian dài mới thấy được hiệu quả.

Điều trị phẫu thuật (Phẫu thuật nội lồng ngực, cắt thùy phổi, cắt u phổi)

• Ưu điểm: loại bỏ triệt để và tận gốc các thương tổn thực thể nguy hiểm, ngăn chặn khối u tiến triển hoặc di căn, giải quyết ngay lập tức các nguy cơ đe dọa tính mạng như kén khí lớn chèn ép hoặc vỡ gây suy hô hấp cấp.
• Nhược điểm: là phương pháp có xâm lấn, người bệnh phải trải qua quá trình gây mê và có thể gặp phải các cơn đau sau mổ. Phương pháp này đòi hỏi trang thiết bị hiện đại, bác sĩ có chuyên môn cao và chi phí điều trị ban đầu cao hơn so với điều trị nội khoa đơn thuần.

Khi nào nên phẫu thuật phổi

Người bệnh sẽ được chỉ định can thiệp phẫu thuật lồng ngực trong các trường hợp cụ thể sau đây:

• Khối u phổi hoặc u phế quản: các khối u tân sinh, đặc biệt là ung thư phổi giai đoạn khu trú, cần được phẫu thuật cắt bỏ thùy phổi chứa u và nạo vét hạch để điều trị triệt căn (PMID: 41987624, 41739224).
• Bệnh kén khí phổi lớn hoặc đa kén khí: các kén khí có kích thước lớn chiếm không gian của nhu mô phổi lành hoặc kén khí có biến chứng vỡ tái phát nhiều lần gây tràn khí màng phổi.
• Các tổn thương phổi khu trú do lao hoặc nhiễm trùng nhiễm độc không đáp ứng điều trị nội khoa: xơ phổi khu trú nặng, giãn phế quản khu trú gây ho ra máu sét đánh dai dẳng nguy hiểm đến tính mạng (PMID: 41133795).

Những điều cần biết trước khi phẫu thuật

Quá trình chuẩn bị trước mổ đóng vai trò then chốt quyết định sự thành bại của ca phẫu thuật và hạn chế tối đa các tai biến.

• Khám và đánh giá toàn diện: bác sĩ sẽ thực hiện các xét nghiệm máu, chụp cắt lớp vi tính (CT Scan) lồng ngực ngực, đo chức năng hô hấp (hô hấp ký) và làm điện tâm đồ để đánh giá khả năng chịu đựng cuộc mổ của cơ thể (PMID: 38056855).
• Tập thở chủ động trước mổ: người bệnh được hướng dẫn tập thở bằng dụng cụ (incentive spirometry) và tập ho hiệu quả ít nhất 1 đến 2 tuần trước ngày phẫu thuật nhằm làm tăng dung tích phổi và giảm tỷ lệ xẹp phổi sau mổ (PMID: 41987624, 38056855).
• Nhịn ăn uống và vệ sinh: người bệnh cần nhịn ăn hoàn toàn tối thiểu 6 tiếng và nhịn uống nước trong vòng 2 tiếng trước giờ lên bàn mổ để tránh biến chứng hít sặc vào đường thở trong quá trình gây mê.
• Tâm lý liệu pháp: việc trao đổi kỹ lưỡng với bác sĩ phẫu thuật để hiểu rõ quy trình mổ giúp giảm lo âu, căng thẳng, từ đó ổn định huyết áp và nhịp tim (PMID: 41987624).

Thời gian nằm viện

Thời gian nằm viện thông thường sau một ca phẫu thuật lồng ngực kéo dài từ 3 đến 7 ngày tùy thuộc vào phương pháp mổ (mổ nội soi ít xâm lấn hay mổ mở) và tốc độ phục hồi của bệnh nhân. Tuy nhiên, đối với tất cả các ca phẫu thuật phổi có gây mê nội khí quản, người bệnh bắt buộc phải nằm viện theo dõi sát sao ít nhất 1 đêm tại phòng hồi sức tích cực để kiểm soát tốt các dấu hiệu sinh tồn, dẫn lưu màng phổi và các tai biến sớm.

Các biến chứng có thể gặp phải sau phẫu thuật phổi và nguyên tắc xử trí

• Rò khí kéo dài: khí liên tục thoát ra qua ống dẫn lưu màng phổi do diện cắt nhu mô phổi chưa lành hẳn. Nguyên tắc xử trí: tiếp tục theo dõi hệ thống hút dẫn lưu liên tục với áp lực âm phù hợp, hướng dẫn bệnh nhân ho và tập thở chủ động để phổi nở ra áp sát vào thành ngực; nếu rò khí lượng lớn không tự bít sau 1-2 tuần, bác sĩ có thể cân nhắc nội soi lại để khâu bít (PMID: 40877852).
• Xp phổi và viêm phổi hậu phẫu: do ứ đọng đờm rãi, đau sau mổ khiến bệnh nhân không dám thở sâu và ho mạnh. Nguyên tắc xử trí: giảm đau tối ưu cho người bệnh, thực hiện kỹ thuật vỗ rung lồng ngực, khuyến khích bệnh nhân ngồi dậy sớm, tập thở bằng dụng cụ và dùng kháng sinh phổ rộng theo kháng sinh đồ nếu có bằng chứng nhiễm trùng (PMID: 40877852, 41739224).
• Chảy máu trong lồng ngực: máu chảy từ diện cắt phổi hoặc các mạch máu thành ngực sau mổ. Nguyên tắc xử trí: theo dõi sát lượng máu qua ống dẫn lưu, truyền máu và các chế phẩm máu kịp thời nếu có chỉ định; trường hợp máu chảy ồ ạt không cầm, bắt buộc phải mở lại ngực cấp cứu để tìm và thắt mạch máu đang chảy.
• Đau mãn tính thành ngực: cảm giác đau tê, buốt dọc theo vết mổ hoặc vị trí đặt ống dẫn lưu do tổn thương các nhánh thần kinh liên sườn. Nguyên tắc xử trí: áp dụng các biện pháp giảm đau đa mô thức, sử dụng thuốc giảm đau hướng thần kinh kết hợp vật lý trị liệu phục hồi chức năng cơ thành ngực.

Kết luận chung

Tập thở và phục hồi chức năng hô hấp là những biện pháp hỗ trợ vô cùng quý giá giúp nâng cao hiệu suất hoạt động của phổi cho cả bệnh nhân nội khoa lẫn ngoại khoa. Tuy nhiên, đối với các bệnh lý mang tính cấu trúc nguy hiểm, phẫu thuật mới là chìa khóa giải quyết triệt để căn nguyên bệnh. Việc lựa chọn đúng phương pháp điều trị vào đúng thời điểm quyết định trực tiếp đến sự an toàn và hiệu quả phục hồi của người bệnh. Do đó, bệnh nhân không nên tự ý điều trị tại nhà mà cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa sâu để được thăm khám, đo chức năng hô hấp và nhận tư vấn điều trị chính xác nhất từ các chuyên gia.

Để được khám, đánh giá chức năng phổi toàn diện và tư vấn các phương pháp điều trị phù hợp nhất cho từng tình trạng bệnh lý hô hấp, quý bệnh nhân vui lòng đến khám trực tiếp với Bác sĩ Trần Quốc Hoài - Trung tâm Lồng ngực - Mạch máu tại Bệnh viện đa khoa Tâm Anh TP.HCM.

Tài liệu tham khảo

1. Yu Z, Huang H, Fang S, Zhang L. The Effectiveness of Respiratory Muscle Training on the Duration and Severity of Respiratory Symptoms in Patients With Chronic Obstructive Pulmonary Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis. PubMed. 2026. PMID: 41659952.
2. Yao S, Guo H, Ma F, Chi A. Effectiveness of respiratory muscle training on pulmonary function recovery in patients with spinal cord injury: a systematic review and meta-analysis. PubMed. 2025. PMID: 41333296.
3. Yang L, Chen A, Li L. Effects of Preoperative Mindfulness Training Combined With Active Breathing and Circulation Exercises on Pulmonary Function Recovery in Lung Cancer Patients After Lobectomy. PubMed. 2026. PMID: 41987624.
4. Törnberg A, Svensson-Raskh A, Rydwik E, et al. Effect of inspiratory muscle training on inspiratory muscle strength in adults with post-COVID-19 condition and inspiratory muscle weakness: a randomized controlled trial. PubMed. 2026. PMID: 42012216.
5. Usuda J. [Perioperative Rehabolotation Usefulness in Preventing Complications]. PubMed. 2023. PMID: 38056855.
6. Lu B, Li X, Jiang H. Effect of radical resection of lung cancer combined with breathing training on lung cancer patients in thoracic surgery: a meta-analysis. PubMed. 2024. PMID: 40877852.
7. Hong Y, Lin Q, Wang S, et al. Randomized controlled trial: Synergistic effect of three-ball mindfulness breathing rehabilitation training following pulmonary lobectomy for lung cancer. PubMed. 2025. PMID: 41739224.