Hướng dẫn chi tiết các bài tập thở cải thiện chức năng phổi hiệu quả nhất hiện nay Giảm chức năng phổi ảnh hưởng trực tiếp đến k...

Hướng dẫn chi tiết các bài tập thở cải thiện chức năng phổi hiệu quả nhất hiện nay

Giảm chức năng phổi ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vận động, chất lượng giấc ngủ và các hoạt động thường ngày của người bệnh. Tình trạng này kéo dài không chỉ gây ra những biến đổi tiêu cực về sinh lý như thiếu oxy mạn tính, mệt mỏi thể chất, mà còn tác động lớn đến tâm lý, dẫn đến lo âu và cô lập xã hội. Để cải thiện tình trạng này, các bài tập thở đóng vai trò cốt lõi trong việc phục hồi chức năng hô hấp. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp tổn thương cấu trúc phổi nặng nề, việc phối hợp giữa tập thở và can thiệp phẫu thuật là bắt buộc để mang lại hiệu quả tối ưu.

Các nghiên cứu y khoa về hiệu quả của bài tập thở

Các thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh việc rèn luyện cơ hô hấp mang lại cải thiện rõ rệt về mặt chỉ số sinh lý cho nhiều nhóm bệnh nhân khác nhau.

• Bệnh nhân sau mắc Covid-19: nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng của Anna Törnberg và các cộng sự thực hiện trên người bệnh có hội chứng sau Covid-19 (PMID: 42012216) cho thấy, nhóm thực hiện bài tập cơ hít vào hai lần mỗi ngày kết hợp tập thể dục hai lần mỗi tuần trong 8 tuần có sức cơ hít vào tăng thêm 18% so với nhóm chỉ tập thể dục đơn thuần. Phương pháp này cũng giúp giảm đáng kể tần suất ho ở người bệnh.
• Bệnh nhân phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD): nghiên cứu của Ying Xu và cộng sự (PMID: 41939758) đánh giá mô hình phục hồi chức năng phổi đa chiều cho thấy nhóm can thiệp có chỉ số thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1%) tăng trung bình 6,72%, trong khi nhóm chỉ chăm sóc thông thường giảm 0,02%. Một phân tích gộp khác của Xiao-Hui Qi (PMID: 41234761) trên 1.178 bệnh nhân COPD khẳng định tập cơ hô hấp giúp cải thiện quãng đường đi bộ trong 6 phút thêm trung bình 17,99 mét, tăng áp lực hít vào tối đa thêm 14,43 cmH2O và áp lực thở ra tối đa thêm 15,06 cmH2O.
• Bệnh nhân ung thư phổi: nghiên cứu hồi cứu của Luping Yang trên 160 bệnh nhân phẫu thuật cắt thùy phổi (PMID: 41987624) chứng minh việc kết hợp tập thở chủ động và thư giãn trước mổ giúp giảm đáng kể điểm số trầm cảm và lo âu xuống mức 2,00 điểm, đồng thời nâng cao quãng đường đi bộ 6 phút sau mổ lên 382,10 mét so với mức 356,24 mét ở nhóm chứng.
• Bệnh nhân xơ cứng rải rác (MS): phân tích gộp của Tianyu Chen và cộng sự (PMID: 41978886) trên 249 bệnh nhân cho thấy tập cơ hô hấp làm tăng đáng kể áp lực thở ra tối đa với chênh lệch chuẩn hóa SMD = 0,42 và tăng tỷ lệ FEV1/FVC với SMD = 0,52.

Các bài tập thở cải thiện chức năng phổi phổ biến

Tùy thuộc vào tình trạng sức khỏe và mục đích phục hồi, người bệnh có thể áp dụng các kỹ thuật tập thở dưới đây dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế.

1. Bài tập thở chúm môi

• Mục đích: giúp giữ cho đường thở mở lâu hơn, giảm bớt lượng khí ứ đọng trong phổi và hỗ trợ quá trình trao đổi oxy diễn ra dễ dàng hơn.
• Cách thực hiện: người bệnh thả lỏng vùng cổ và vai, hít vào chậm bằng mũi trong 2 giây, sau đó chúm môi lại như đang huýt sáo và thở ra từ từ qua môi trong vòng 4 giây. Quy tắc cơ bản là thời gian thở ra luôn gấp đôi thời gian hít vào.

2. Bài tập thở hoành (thở bụng)

• Mục đích: tối ưu hóa hoạt động của cơ hoành, giảm bớt sự lệ thuộc vào các cơ hô hấp phụ ở vùng cổ và ngực.
• Cách thực hiện: người bệnh nằm ngửa hoặc ngồi thoải mái, đặt một tay lên ngực và một tay lên bụng ngay dưới bờ sườn. Hít vào chậm qua mũi sao cho bụng phình lên tối đa nhưng ngực giữ nguyên không di động. Sau đó, hóp bụng lại và thở ra nhẹ nhàng qua miệng.

3. Tập luyện với dụng cụ khuyến khích phế dung (Incentive Spirometry)

• Mục đích: hỗ trợ giãn nở các phế nang bị xẹp, tăng thể tích khí hít vào tối đa và phòng ngừa các biến chứng xẹp phổi sau phẫu thuật.
• Cách thực hiện: người bệnh ngậm chặt đầu ống của thiết bị, thực hiện một hơi hít vào thật sâu và chậm để nâng các viên bi hoặc mốc đo lên mức mục tiêu, giữ hơi thở khoảng 3 giây trước khi bỏ ống ra và thở ra bình thường.

So sánh giữa điều trị không phẫu thuật và điều trị phẫu thuật

Đối với các tổn thương phổi, việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào bản chất và mức độ nghiêm trọng của bệnh lý.

Tiêu chí so sánh	Điều trị không phẫu thuật (Tập thở, dùng thuốc)	Điều trị phẫu thuật (Cắt bỏ tổn thương, sửa chữa cấu trúc)
Bản chất phương pháp	Sử dụng thuốc giãn phế quản, kháng viêm kết hợp vật lý trị liệu và bài tập cơ hô hấp.	Can thiệp trực tiếp cắt bỏ thùy phổi bị tổn thương, u phổi hoặc bóc tách màng phổi.
Ưu điểm	Ít xâm lấn, không có rủi ro tai biến dao kéo, chi phí thấp, phù hợp cho giai đoạn bệnh ổn định hoặc thể trạng yếu.	Giải quyết triệt để nguyên nhân cơ học gây chèn ép, loại bỏ khối u ác tính hoặc vùng phổi mất chức năng hoàn toàn.
Nhược điểm	Không thể phục hồi các cấu trúc phổi đã bị xơ hóa nặng, kén khí lớn hoặc có khối u ác tính xâm lấn.	Phương pháp có xâm lấn, đòi hỏi gây mê toàn thân, chi phí cao và cần thời gian hồi phục vết mổ.

Khi nào nên phẫu thuật

Các bài tập thở có vai trò bổ trợ rất lớn nhưng không thể thay thế phẫu thuật trong các trường hợp có tổn thương cấu trúc rõ ràng. Người bệnh được chỉ định can thiệp phẫu thuật khi thuộc các trường hợp sau:

• Xuất hiện khối u phổi nguyên phát hoặc thứ phát có chỉ định cắt bỏ.
• Bị kén khí phổi kích thước lớn chèn ép vùng phổi lành lân cận, gây tràn khí màng phổi tái diễn.
• Bị tràn mủ màng phổi giai đoạn vách hóa, dày dính màng phổi làm hạn chế nghiêm trọng cử động hô hấp của lồng ngực.
• Chấn thương ngực nặng gây rách nhu mô phổi, tổn thương cây phế quản hoặc mảng sườn di động.

Những điều cần biết trước khi phẫu thuật

Trước khi tiến hành phẫu thuật lồng ngực, người bệnh cần tuân thủ quy trình chuẩn bị nghiêm ngặt để đảm bảo an toàn.

• Đánh giá chức năng hô hấp: thực hiện đo phế dung kế, thể tích ký thân để xác định khả năng dự trữ của phổi, đảm bảo phần phổi còn lại sau mổ đủ duy trì sự sống cho người bệnh.
• Tập huấn hô hấp trước mổ: người bệnh được hướng dẫn thực hiện các bài tập thở hoành, thở chúm môi và tập sử dụng dụng cụ khuyến khích phế dung từ trước khi mổ (PMID: 40178716). Việc rèn luyện này giúp cơ hô hấp thích nghi sớm, hỗ trợ phổi giãn nở tốt ngay sau khi rút ống nội khí quản.
• Tối ưu hóa thể trạng: người bệnh cần ngưng hút thuốc lá hoàn toàn ít nhất 4 tuần trước mổ, kiểm soát tốt đường huyết và huyết áp, đồng thời điều trị triệt để các ổ nhiễm trùng tai mũi họng hoặc răng miệng nếu có.

Thời gian nằm viện

Thời gian nằm viện đối với các phẫu thuật lồng ngực thường kéo dài ít nhất 3 đến 5 đêm tùy thuộc vào tính chất ca mổ:

• Ngày phẫu thuật và ngày đầu sau mổ: người bệnh được theo dõi sát tại phòng hồi sức cấp cứu để kiểm soát đau, theo dõi thông khí và dẫn lưu màng phổi.
• Các ngày tiếp theo: nếu lượng dịch dẫn lưu giảm, phổi giãn nở tốt trên phim X-quang và người bệnh tự thở ổn định, ống dẫn lưu sẽ được rút. Người bệnh có thể xuất viện khi tự đi lại nhẹ nhàng và không phụ thuộc vào oxy hỗ trợ.

Các biến chứng có thể gặp phải và nguyên tắc xử trí

Can thiệp phẫu thuật lồng ngực luôn tiềm ẩn một số rủi ro nhất định từ nhẹ đến nặng. Việc phát hiện sớm và xử trí đúng nguyên tắc là chìa khóa để bảo vệ người bệnh.

• Đau sau mổ: biến chứng nhẹ và phổ biến nhất do tổn thương cơ và thần kinh liên sườn. Nguyên tắc xử trí là sử dụng phối hợp thuốc giảm đau đa mô thức, bao gồm thuốc uống, truyền tĩnh mạch hoặc phong bế thần kinh liên sườn, giúp người bệnh đủ thoải mái để ho khạc và tập thở.
• Xẹp phổi và ứ đọng đờm rãi: xảy ra do người bệnh đau không dám thở sâu hoặc ho khạc kém. Nguyên tắc xử trí là tăng cường lý liệu pháp lồng ngực, khuyến khích người bệnh ngồi dậy sớm, sử dụng thuốc long đờm và hướng dẫn ho chủ động. Trường hợp nặng phải tiến hành hút đờm qua nội soi phế quản.
• Rò khí kéo dài: khí thoát ra từ nhu mô phổi qua hệ thống dẫn lưu màng phổi kéo dài trên 5 ngày. Nguyên tắc xử trí là tiếp tục hút áp lực âm liên tục hoặc ngắt quãng qua hệ thống bình dẫn lưu để kích thích phổi nở dính vào thành ngực. Nếu rò lượng lớn không giảm, có thể phải nội soi can thiệp hoặc mổ lại để khâu tổn thương.
• Tràn máu màng phổi sau mổ: biến chứng nặng do chảy máu từ các mạch máu thành ngực hoặc nhu mô phổi. Nguyên tắc xử trí là theo dõi sát lượng máu qua ống dẫn lưu. Nếu máu chảy hơn 200 ml/giờ trong 3 giờ liên tiếp kèm theo mạch nhanh, huyết áp tụt, cần tiến hành phẫu thuật mở lại ngực cấp cứu để tìm và cầm máu.
• Nhiễm trùng vết mổ hoặc viêm phổi: biến chứng nhiễm khuẩn do vi khuẩn xâm nhập. Nguyên tắc xử trí là sử dụng kháng sinh phổ rộng theo kháng sinh đồ, làm sạch vết mổ hàng ngày và kết hợp các biện pháp hỗ trợ hô hấp.

Các bài tập thở đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc phục hồi và duy trì chức năng phổi cho người bệnh lý hô hấp cũng như bệnh nhân trước và sau phẫu thuật lồng ngực. Tuy nhiên, việc tập luyện cần được cá thể hóa và phối hợp chặt chẽ với các biện pháp điều trị y khoa khác. Khi có các dấu hiệu tổn thương phổi tiến triển, người bệnh không nên tự điều trị tại nhà mà cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám trực tiếp. Việc chẩn đoán chính xác nguyên nhân sẽ giúp xác định đúng thời điểm cần can thiệp phẫu thuật, tránh bỏ lỡ giai đoạn vàng điều trị và hạn chế tối đa các biến chứng nguy hiểm.

Để đạt được hiệu quả phục hồi chức năng hô hấp tối ưu và an toàn, người bệnh cần được thăm khám, đánh giá toàn diện thể trạng và chức năng phổi bởi các chuyên gia y tế giàu kinh nghiệm. Hãy đến khám trực tiếp với Bác sĩ Trần Quốc Hoài tại Trung tâm Lồng ngực - Mạch máu, Bệnh viện đa khoa Tâm Anh TP.HCM. Tại đây, người bệnh sẽ được tư vấn phác đồ điều trị cá thể hóa, kết hợp khoa học giữa các kỹ thuật tập thở chuyên sâu và các giải pháp phẫu thuật ít xâm lấn tiên tiến nhất.

Tài liệu tham khảo

1. Törnberg A, Svensson-Raskh A, Rydwik E, Halvarsson A, Bruchfeld J, Nygren-Bonnier M. Effect of inspiratory muscle training on inspiratory muscle strength in adults with post-COVID-19 condition and inspiratory muscle weakness: a randomized controlled trial. BMC Pulmonary Medicine. 2026. PMID: 42012216.
2. Xu Y, Gan G, Ding F, Wu H, Zheng H. Effectiveness of health ecology model-based pulmonary rehabilitation for acute exacerbation of chronic obstructive pulmonary disease: a preliminary study. International Journal of Chronic Obstructive Pulmonary Disease. 2026. PMID: 41939758.
3. Yang L, Chen A, Li L. Effects of Preoperative Mindfulness Training Combined With Active Breathing and Circulation Exercises on Pulmonary Function Recovery in Lung Cancer Patients After Lobectomy. Cancer Nursing. 2026. PMID: 41987624.
4. Chen T, Jin Y, Jiang N, Lu J, Wei M, Huang H, Wen Y. Improving respiratory muscle strength in patients with multiple sclerosis through respiratory muscle training: a systematic review and meta-analysis. Neurological Sciences. 2026. PMID: 41978886.
5. Qi XH, Ren HM, Wang N, Shi XP, Wang XX, Wang Y. Effects of respiratory muscle training on clinical outcomes in patients with chronic obstructive pulmonary disease: A systematic review and meta-analysis. Clinical Respiratory Journal. 2025. PMID: 41234761.
6. Mizusawa H, Higashimoto Y, Shiraishi O, Shiraishi M, Sugiya R, Noguchi M, Kanki K, Kimura T, Ishikawa A, Yasuda T. Preoperative inspiratory muscle training preserved diaphragmatic excursion after esophagectomy: a randomized-controlled trial. Esophagus. 2025. PMID: 40178716.