Hướng dẫn chi tiết chế độ dinh dưỡng phục hồi sau điều trị u phổi dành cho người bệnh U phổi là bệnh lý ác tính ảnh hưởng nghiêm...

Hướng dẫn chi tiết chế độ dinh dưỡng phục hồi sau điều trị u phổi dành cho người bệnh

U phổi là bệnh lý ác tính ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng hô hấp và trạng thái thể chất toàn thân. Quá trình điều trị bao gồm phẫu thuật, hóa trị hoặc xạ trị thường làm suy giảm nghiêm trọng thể trạng của bệnh nhân, gây chán ăn, sụt cân và suy dinh dưỡng. Việc xây dựng một chế độ dinh dưỡng khoa học không chỉ giúp tái tạo các mô tổn thương mà còn tăng cường hệ miễn dịch, cải thiện khả năng vận động và nâng cao chất lượng cuộc sống sau điều trị.

Nghiên cứu y khoa về dinh dưỡng và phục hồi chức năng u phổi

Các bằng chứng lâm sàng hiện đại cho thấy can thiệp dinh dưỡng sớm đóng vai trò quyết định đến hiệu quả phục hồi sau điều trị u phổi.

• Nghiên cứu của Oliveira và các cộng sự thực hiện trên 53 bệnh nhân u phổi nhập viện được công bố trên PubMed (PMID: 39796440) cho thấy, tại thời điểm nhập viện có đến 90,6% bệnh nhân có nguy cơ suy dinh dưỡng, trong đó 45,3% bị suy dinh dưỡng mức độ trung bình và 35,8% bị nhẹ cân nghiêm trọng. Sau khi áp dụng quy trình can thiệp dinh dưỡng cá thể hóa bao gồm tư vấn chế độ ăn kết hợp thực phẩm bổ sung đường uống, tỷ lệ bệnh nhân có nguy cơ suy dinh dưỡng tại thời điểm xuất viện đã giảm đáng kể xuống còn 73,6%. Điều này chứng minh can thiệp dinh dưỡng đúng cách giúp cải thiện rõ rệt trạng thái chuyển hóa của người bệnh.
• Một tổng quan hệ thống các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chiếu của Mania và cộng sự (PMID: 41426234) thực hiện từ năm 2019 đến năm 2024 đánh giá về chương trình tiền phục hồi chức năng đa mô thức cho thấy việc tích hợp đồng thời giữa tập luyện thể chất, chăm sóc tâm lý và can thiệp dinh dưỡng giúp gia tăng đáng kể dung tích vận động (thể hiện qua khoảng cách đi bộ 6 phút) và giảm thiểu tỷ lệ biến chứng sau phẫu thuật lồng ngực. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra một khoảng trống lớn khi thành phần dinh dưỡng và tâm lý thường bị bỏ qua trong thực tế điều trị, mặc dù chúng mang lại lợi ích toàn diện cho người bệnh.
• Nghiên cứu lâm sàng của Hou và Zhan (PMID: 41573253) trên 165 bệnh nhân u phổi cao tuổi trải qua phẫu thuật cắt bỏ u phổi qua nội soi lồng ngực được chia thành nhóm nghiên cứu (85 bệnh nhân được hỗ trợ dinh dưỡng cả trước và sau mổ) và nhóm đối chứng (80 bệnh nhân chỉ hỗ trợ dinh dưỡng sau mổ). Kết quả cho thấy nhóm được hỗ trợ dinh dưỡng sớm trước mổ có thời gian trung tiện, thời gian đại tiện đầu tiên và tổng thời gian nằm viện ngắn hơn đáng kể. Đồng thời, nồng độ các dấu ấn miễn dịch như IgG, IgM, IgA cùng các chỉ số dinh dưỡng như albumin, transferrin, prealbumin ở nhóm này đều cao hơn, giúp kiểm soát đau tốt hơn và duy trì hệ miễn dịch ổn định.
• Nghiên cứu của Werblińska và các đồng nghiệp (PMID: 40364228) khẳng định tình trạng suy dinh dưỡng ở bệnh nhân u phổi liên quan trực tiếp đến việc gia tăng các biến chứng hậu phẫu, kéo dài thời gian nằm viện và giảm tỷ lệ sống còn. Việc ứng dụng các chiến lược hỗ trợ dinh dưỡng như chế độ ăn giàu protein, bổ sung dinh dưỡng đường uống hoặc điều hòa miễn dịch chu phẫu cần được tích hợp vào quy trình phục hồi sớm sau phẫu thuật (ERAS) nhằm tối ưu hóa tiên lượng dài hạn.

So sánh phương pháp điều trị không phẫu thuật và điều trị phẫu thuật

Đối với u phổi, việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, bản chất khối u và thể trạng của bệnh nhân.

Điều trị không phẫu thuật

• Ưu điểm: áp dụng được cho các bệnh nhân có khối u giai đoạn tiến triển, di căn xa hoặc người bệnh có thể trạng quá yếu, có nhiều bệnh lý nền nghiêm trọng không thể chịu đựng được cuộc phẫu thuật lớn. Phương pháp này ít gây đau đớn cấp tính do không có vết thương xâm lấn lồng ngực.
• Nhược điểm: hóa trị, xạ trị hoặc liệu pháp kiểm soát đích không thể loại bỏ hoàn toàn khối u khu trú một cách triệt để trong nhiều trường hợp. Tác dụng phụ toàn thân thường rất nặng nề, gây chán ăn, nôn ói, viêm loét niêm mạc miệng, suy tủy và sụt cân nhanh chóng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến thể chất.

Điều trị phẫu thuật

• Ưu điểm: đây là phương pháp điều trị tận gốc có hiệu quả cao nhất đối với u phổi giai đoạn khu trú. Việc cắt bỏ thùy phổi chứa khối u kết hợp nạo vét hạch giúp loại bỏ hoàn toàn tế bào ác tính ra khỏi cơ thể, mang lại cơ hội khỏi bệnh lâu dài cho người bệnh.
• Nhược điểm: đòi hỏi người bệnh phải có dự trữ hô hấp và thể trạng tốt để trải qua cuộc mê và phẫu thuật. Quá trình hậu phẫu có thể gây đau đớn, giảm dung tích phổi tạm thời và tiềm ẩn các rủi ro tai biến phẫu thuật lồng ngực.

Hướng dẫn điều trị phẫu thuật và chăm sóc chu phẫu

Khi khối u được phát hiện ở giai đoạn sớm và không có tổn thương di căn xa, phẫu thuật cắt bỏ khối u luôn là giải pháp tối ưu được ưu tiên lựa chọn.

Khi nào nên phẫu thuật

• Khối u phổi nguyên phát ở giai đoạn I, II và một số trường hợp giai đoạn IIIA có thể cắt bỏ được.
• Người bệnh có kết quả đo chức năng hô hấp đảm bảo thể tích khí thở ra tối thiểu trong giây đầu tiên (FEV1) đủ để duy trì cuộc sống sau khi cắt đi một phần phổi.
• Thể trạng toàn thân ổn định, các bệnh lý mạn tính đi kèm như tăng huyết áp, tiểu đường được kiểm soát tốt.

Những điều cần biết trước khi phẫu thuật

• Người bệnh được hướng dẫn tập thở bằng dụng cụ tập phế dung kế để mở rộng tối đa các phế nang, tăng cường cơ hô hấp nhằm chuẩn bị cho giai đoạn sau mổ.
• Thực hiện chế độ ăn tăng cường đạm và bổ sung các vi chất dinh dưỡng chu phẫu tối thiểu 7 đến 14 ngày trước mổ nhằm nâng cao nồng độ albumin máu, giảm nguy cơ nhiễm trùng và rò khí sau mổ.
• Bác sĩ phẫu thuật và bác sĩ gây mê sẽ giải thích chi tiết về quy trình mổ, phương pháp vô cảm, các đường truyền giảm đau sẽ được thiết lập và các kịch bản phục hồi vận động sớm ngay tại giường.

Thời gian nằm viện

• Đối với phẫu thuật nội soi lồng ngực ít xâm lấn, thời gian nằm viện trung bình dao động từ 3 đến 5 ngày tùy thuộc vào tốc độ lành vết thương và thời gian rút ống dẫn lưu ngực. Trường hợp phẫu thuật mở ngực truyền thống, thời gian nằm viện có thể kéo dài từ 7 đến 10 ngày để theo dõi sát và kiểm soát đau. Người bệnh bắt buộc phải nằm viện theo dõi ít nhất 1 đêm sau mổ tại phòng hồi sức tích cực trước khi chuyển về phòng bệnh thông thường.

Các biến chứng có thể gặp phải và nguyên tắc xử trí

Phẫu thuật lồng ngực điều trị u phổi là kỹ thuật chuyên sâu, đòi hỏi việc theo dõi nghiêm ngặt để phát hiện và xử trí kịp thời các biến chứng.

• Rò khí kéo dài: rò khí từ nhu mô phổi qua hệ thống dẫn lưu ngực kéo dài trên 5 ngày. Nguyên tắc xử trí là tiếp tục duy trì hệ thống hút áp lực âm thấp hoặc chuyển sang dẫn lưu trọng lực tự nhiên, khuyến khích người bệnh ngồi dậy, ho khạc để phổi nở ra áp sát vào thành ngực giúp b bịt kín lỗ rò.
• Xẹp phổi và viêm phổi hậu phẫu: do người bệnh đau đớn không dám thở sâu và ho khạc, dẫn đến ứ đọng đờm nhớt gây tắc nghẽn phế quản. Nguyên tắc xử trí bao gồm kiểm soát đau tối ưu bằng giảm đau màng cứng hoặc giảm đau đa mô thức, kết hợp vật lý trị liệu hô hấp tích cực, vỗ rung bài tiết đờm và sử dụng kháng sinh phổ rộng nếu có dấu hiệu nhiễm trùng.
• Tràn dịch chylothorax (tràn dịch dưỡng chấp màng phổi): do tổn thương ống ngực trong quá trình nạo vét hạch lồng ngực. Theo nghiên cứu của Ji và cộng sự (PMID: 38902767), chế độ ăn kiểm soát chất béo nghiêm ngặt đóng vai trò chủ đạo trong điều trị bảo tồn biến chứng này. Nguyên tắc xử trí ban đầu là áp dụng chế độ ăn hoàn toàn không chất béo hoặc bổ sung chất béo chuỗi trung bình (MCT) để giảm lưu lượng dịch dưỡng chấp, kết hợp nuôi dưỡng đường tĩnh mạch nếu cần thiết. Nếu điều trị không phẫu thuật thất bại sau một thời gian theo dõi, chỉ định phẫu thuật thắt ống ngực sẽ được đặt ra.
• Rối loạn nhịp tim (thường gặp nhất là rung nhĩ): do phản ứng viêm và thay đổi áp lực trong khoang lồng ngực sau khi cắt một phần nhu mô phổi. Nguyên tắc xử trí là sử dụng các thuốc kiểm soát tần số thất hoặc chuyển nhịp theo đúng phác đồ tim mạch, kết hợp bù đủ điện giải và duy trì lượng oxy máu ổn định.

Nguyên tắc xây dựng chế độ dinh dưỡng phục hồi

Sau khi xuất viện, việc duy trì một chế độ ăn uống cân đối, giàu năng lượng và giàu protein là chìa khóa giúp cơ thể nhanh chóng phục hồi chức năng hô hấp và tái tạo khối cơ.

• Tăng cường hàm lượng protein chất lượng cao: bổ sóc các thực phẩm giàu đạm như thịt gia cầm, cá, trứng, sữa và các loại đậu để bù đắp lượng cơ bị mất do quá trình dị hóa sau phẫu thuật.
• Chia nhỏ bữa ăn trong ngày: thay vì ăn 3 bữa lớn, người bệnh nên ăn từ 5 đến 6 bữa nhỏ để giảm bớt cảm giác đầy bụng, khó thở khi dạ dày quá căng, đồng thời giúp cơ thể hấp thu chất dinh dưỡng dễ dàng hơn.
• Bổ sung chất béo lành mạnh và các vi chất chống oxy hóa: sử dụng dầu ô liu, các loại hạt chứa nhiều axit béo omega-3 để giảm phản ứng viêm hệ thống, kết hợp ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi nhằm cung cấp vitamin C, vitamin D và kẽm giúp đẩy nhanh quá trình lành vết thương thành ngực.

Kết luận

Chế độ dinh dưỡng phục hồi đóng vai trò song hành cùng với các biện pháp can thiệp y khoa trong việc quyết định sự thành bại của quá trình điều trị u phổi. Việc chủ động bổ sung dinh dưỡng đúng cách cả trước và sau khi can thiệp phẫu thuật giúp người bệnh giảm thiểu đáng kể các tai biến hậu phẫu, rút ngắn thời gian nằm viện và nhanh chóng tái hòa nhập cuộc sống. Mỗi người bệnh có một đặc điểm thể trạng và giai đoạn bệnh lý khác nhau, do đó không có một công thức chung cho tất cả mọi người. Bệnh nhân cần đến khám trực tiếp tại cơ sở y tế chuyên khoa để được các bác sĩ thăm khám, đo chức năng hô hấp và xây dựng một kế hoạch điều trị cũng như dinh dưỡng cá thể hóa, bảo đảm tính an toàn và hiệu quả cao nhất.

Để nhận được sự tư vấn toàn diện về các phương pháp phẫu thuật lồng ngực ít xâm lấn tiên tiến cũng như quy trình chăm sóc, dinh dưỡng phục hồi chuẩn y khoa cho bệnh lý u phổi, quý bệnh nhân và người nhà có thể đăng ký lịch khám trực tiếp với Bác sĩ Trần Quốc Hoài - Trung tâm Lồng ngực - Mạch máu. Việc thăm khám sớm và thực hiện đúng phác đồ chu phẫu sẽ giúp tối ưu hóa cơ hội điều trị triệt để và bảo đảm an toàn cho người bệnh.

Tài tài liệu tham khảo

1. Oliveira R, Cabrita B, Cunha Â, Silva S, Lima JPM, Martins D, Mendes F. The Effect of Nutritional Intervention in Nutritional Risk Screening on Hospitalised Lung Cancer Patients. Rev Port Pneumol. 2024. PMID: 39796440.
2. Mania K, Pieczynska A, Hojan K. Comprehensive Multimodal Prehabilitation for Lung Cancer: A Systematic Review of Randomized Controlled Trials. J Clin Med. 2024. PMID: 41426234.
3. Hou Y, Zhan Z. Effects of preoperative nutritional support combined with esketamine on recovery and analgesia after thoracoscopic radical resection of lung cancer in elderly patients. BMC Anesthesiol. 2023. PMID: 41573253.
4. Werblińska A, Zielińska D, Szlanga L, Skrzypczak P, Bryl M, Piwkowski C, Gabryel P. The Impact of Nutritional Support on Outcomes of Lung Cancer Surgery-Narrative Review. Nutrients. 2023. PMID: 40364228.
5. Ji H, Wang Z, Xu C, Yu X, Huang H. Prognostic significance of Pleural Fluid triglyceride levels based on a low-Fat Diet Management Strategy in patients with Chylothorax following pulmonary resection. Nutr Cancer. 2023. PMID: 38902767.