Kinh nghiệm thực tế về chế độ dinh dưỡng phục hồi sau điều trị u phổi dành cho người bệnh Quá trình phục hồi sau điều trị u phổi...

Kinh nghiệm thực tế về chế độ dinh dưỡng phục hồi sau điều trị u phổi dành cho người bệnh

Quá trình phục hồi sau điều trị u phổi ảnh hưởng lớn đến sức khỏe thể chất, tâm lý và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Sau phẫu thuật hoặc hóa trị, bệnh nhân thường đối mặt với tình trạng suy giảm thể lực, mệt mỏi kéo dài và sụt cân do thiếu hụt dinh dưỡng. Việc xây dựng một chế độ ăn uống khoa học kết hợp với các can thiệp y khoa phù hợp là yếu tố then chốt giúp người bệnh nhanh chóng phục hồi chức năng phổi và nâng cao thể trạng.

Nghiên cứu y khoa về dinh dưỡng và phục hồi sau điều trị u phổi

Các bằng chứng khoa học nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽ giữa trạng thái dinh dưỡng, phản ứng viêm và kết quả phục hồi ở bệnh nhân u phổi.

• Nghiên cứu của Shuo Shi và các cộng sự trên 474 bệnh nhân lớn tuổi trải qua phẫu thuật u phổi (PMID: 41923908) cho thấy sự tiến triển dinh dưỡng của người bệnh có tính phân hóa cao. Nhóm bệnh nhân bị suy dinh dưỡng nghiêm trọng và trung bình có chất lượng cuộc sống sau 6 tháng thấp hơn rõ rệt so với nhóm có nguy cơ suy dinh dưỡng thấp. Các yếu tố như tuổi tác, giai đoạn khối u, chỉ số khối cơ thể (BMI) trước mổ và mức độ trầm cảm là những tác nhân dự báo độc lập cho tình trạng suy dinh dưỡng này.
• Một phân tích hồi cứu dựa trên cơ sở dữ liệu INSPIRE của Hàn Quốc với 2.447 bệnh nhân (PMID: 41408364) đã đánh giá chỉ số viêm phổi nâng cao (ALI) - chỉ số tích hợp giữa BMI, nồng độ albumin và tỷ lệ bạch cầu trung tính trên lympho (NLR). Kết quả cho thấy nhóm có chỉ số ALI thấp (< 37,22) có tỷ lệ tử vong trong vòng 90 ngày là 1,6%, tỷ lệ tử vong trong bệnh viện là 2,0%, cao hơn đáng kể so với nhóm có chỉ số ALI cao. Mỗi đơn vị ALI tăng lên giúp giảm 4% nguy cơ tử vong trong vòng 90 ngày.
• Nghiên cứu của Tianfeng Chen và đồng nghiệp trên 1.407 bệnh nhân (PMID: 41737483) ghi nhận tỷ lệ suy dinh dưỡng sau phẫu thuật cắt bỏ u phổi qua nội soi lồng ngực là 11,3%. Các yếu tố nguy cơ độc lập bao gồm nồng độ albumin thấp, số điểm sàng lọc nguy cơ dinh dưỡng (NRS 2002) cao, tuổi tác, lượng máu mất trong mổ, tổng lượng dịch dẫn lưu, điểm số sinh hoạt hàng ngày (BADL) thấp và nồng độ kali huyết thanh giảm.
• Phân tích của T Rabenhold và các cộng sự trên 197 bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ (NSCLC) sau phẫu thuật (PMID: 41739206) chỉ ra rằng 28,4% bệnh nhân bị thiếu cân dựa trên chỉ số BMI điều chỉnh theo tuổi. Khoảng 33% bệnh nhân có điểm số NRS $\ge$ 3 và 65% có điểm sàng lọc suy dinh dưỡng Grazer (GMS) $\ge$ 3, biểu thị nguy cơ suy dinh dưỡng cao. Các biến chứng hậu phẫu nghiêm trọng liên quan chặt chẽ đến các điểm số này và tỷ lệ C-reactive protein trên albumin (CAR) $\ge$ 0,144.

So sánh giữa điều trị không phẫu thuật và điều trị phẫu thuật

Đối với các khối u phổi, việc lựa chọn phương pháp can thiệp phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, bản chất khối u và thể trạng của bệnh nhân.

Điều trị không phẫu thuật

• Ưu điểm: hạn chế tối đa các tổn thương cấu trúc lồng ngực, phù hợp cho bệnh nhân có thể trạng yếu, lớn tuổi hoặc có nhiều bệnh lý nền nghiêm trọng không thể chịu đựng cuộc mổ.
• Nhược điểm: đối với các khối u khu trú giai đoạn sớm, điều trị không phẫu thuật (như hóa trị, xạ trị đơn thuần) khó kiểm soát triệt để khối u so với cắt bỏ trực tiếp, tỷ lệ tái phát tại chỗ cao hơn. Hóa trị cũng gây ra nhiều tác dụng phụ như nôn, buồn nôn, suy giảm miễn dịch và suy dinh dưỡng (PMID: 41305696).

Điều trị phẫu thuật

• Ưu điểm: là tiêu chuẩn vàng mang lại cơ hội chữa khỏi căn nguyên đối với u phổi giai đoạn sớm (giai đoạn I-IIIA). Phẫu thuật giúp loại bỏ hoàn toàn mô chứa khối u và nạo vét hạch vùng, mang lại hiệu quả kiểm soát bệnh lâu dài (PMID: 41340681, PMID: 41426234).
• Nhược điểm: là can thiệp có xâm lấn, đòi hỏi bệnh nhân phải có dự trữ hô hấp và tim mạch tốt, có rủi ro xảy ra các biến chứng hậu phẫu và cần thời gian phục hồi thể lực kéo dài (PMID: 42139296).

Khi nào nên phẫu thuật u phổi

Phẫu thuật được ưu tiên thực hiện khi người bệnh đáp ứng các tiêu chuẩn lâm sàng sau:

• Khối u được xác định ở giai đoạn khu trú hoặc tiến triển tại chỗ có thể cắt bỏ hoàn toàn (giai đoạn I, II và một số trường hợp IIIA) (PMID: 42139296, PMID: 41970259).
• Kết quả đo chức năng hô hấp cho thấy thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1) và khả năng khuếch tán khí qua màng phế nang mao mạch (DLCO) nằm trong giới hạn an toàn để chịu đựng cuộc phẫu thuật cắt thùy phổi hoặc cắt một bên phổi.
• Người bệnh không có các chống chỉ định về tim mạch giai đoạn cấp hoặc các bệnh lý toàn thân nặng chưa kiểm soát.

Những điều cần biết trước khi phẫu thuật

Trước khi bước vào phòng mổ, người bệnh cần được chuẩn bị toàn diện thông qua chương trình tiền phục hồi (prehabilitation) nhằm tăng cường dự trữ sinh lý:

• Tối ưu hóa dinh dưỡng: bổ sung các thực phẩm giàu protein, năng lượng cao hoặc sử dụng các công thức dinh dưỡng miễn dịch để nâng nồng độ albumin máu, giảm nguy cơ nhiễm trùng sau mổ (PMID: 41340681, PMID: 41975170).
• Tập luyện hô hấp: thực hiện các bài tập cơ hô hấp, sử dụng dụng cụ tập thở (spirometry) và đi bộ gắng sức để cải thiện thông khí phổi, đặc biệt quan trọng ở bệnh nhân có kèm bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) (PMID: 41346729).
• Ngừng hút thuốc lá: người bệnh bắt buộc phải dừng hút thuốc lá ít nhất 4 tuần trước mổ để làm sạch đường thở, giảm tiết đờm và hạn chế biến chứng viêm phổi hậu phẫu (PMID: 41340681).

Thời gian nằm viện

Thời gian nằm viện sau phẫu thuật u phổi phụ thuộc vào phương pháp mổ:

• Phẫu thuật nội soi lồng ngực ít xâm lấn (VATS/RATS): thời gian nằm viện trung bình dao động từ 3 đến 5 ngày nếu không có rò khí kéo dài và lượng dịch dẫn lưu giảm dưới mức quy định (PMID: 40422503, PMID: 41546243).
• Phẫu thuật mở ngực truyền thống: người bệnh thường phải nằm viện từ 5 đến 7 ngày hoặc lâu hơn để kiểm soát đau và theo dõi hệ thống dẫn lưu lồng ngực.
• Tất cả các trường hợp phẫu thuật cắt phổi đều yêu cầu theo dõi nghiêm ngặt tại phòng hồi sức cấp cứu ít nhất 1 đêm trước khi chuyển về phòng bệnh thông thường để đảm bảo an toàn tối đa cho chức năng hô hấp và tuần hoàn.

Các biến chứng có thể gặp phải và nguyên tắc xử trí

Sau phẫu thuật phổi, người bệnh có thể đối mặt với một số biến chứng từ nhẹ đến nặng:

• Rò khí kéo dài qua ống dẫn lưu lồng ngực: xử trí bằng cách duy trì hút áp lực âm phù hợp hoặc để hệ thống dẫn lưu tự nhiên, kết hợp hướng dẫn người bệnh ho khạc đúng cách. Nếu rò khí kéo dài trên 7 ngày, bác sĩ có thể cân nhắc gây dính màng phổi.
• Viêm phổi và xẹp phổi: xử trí bằng kháng sinh phổ rộng theo kháng sinh đồ, kết hợp giảm đau tối ưu để người bệnh ho khạc hiệu quả, thực hiện vật lý trị liệu hô hấp tích cực và hút đờm qua nội soi phế quản nếu có tắc nghẽn do đờm đặc (PMID: 41345572).
• Rò dưỡng chấp màng phổi (chylothorax): xảy ra do tổn thương ống ngực trong quá trình nạo vét hạch. Xử trí ban đầu bằng cách cho người bệnh ăn chế độ hoàn toàn không chất béo (hoặc chất béo chuỗi trung bình - MCT), nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch (TPN). Nếu lượng dịch dưỡng chấp chảy ra > 500 mL/ngày kéo dài, cần phẫu thuật thắt ống ngực (PMID: 41188913).
• Rò phế quản - thực quản hoặc rò mỏm cụt phế quản: đây là biến chứng nặng, đe dọa tính mạng. Xử trí bao gồm kháng sinh mạnh kiểm soát nhiễm trùng màng phổi, đặt ống thông dạ dày hoặc mở thông bỗng tràng để nuôi dưỡng, sau đó can thiệp đặt stent nội soi hoặc phẫu thuật tạo hình lại (PMID: 41982302, PMID: 41668346).

Kinh nghiệm xây dựng chế độ dinh dưỡng phục hồi thực tế

Để thúc đẩy quá trình phục hồi mô lành và tăng cường hệ miễn dịch, chế độ ăn uống của người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Tăng cường protein năng lượng cao: bổ sung các loại thịt đỏ, thịt gia cầm, cá, trứng và các loại đậu. Hàm lượng đạm đầy đủ giúp sửa chữa các tổn thương mô sau cuộc mổ cấu trúc ngực (PMID: 41573253).
• Bổ sung thực phẩm giàu chất xơ tự nhiên: các nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng thực phẩm giàu chất xơ (như pectin) khi được vi khuẩn đường ruột lên men sẽ tạo ra các axit béo chuỗi ngắn (SCFA) như butyrate. Các chất này có tác dụng giảm phản ứng viêm tại đường hô hấp, hỗ trợ điều hòa miễn dịch toàn thân (PMID: 38757128).
• Tối ưu hóa trục sinh học ruột - phổi: duy trì một hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh bằng cách bổ sung các lợi khuẩn thông qua chế độ ăn thích hợp giúp cải thiện trạng thái dinh dưỡng miễn dịch (PNI), hỗ trợ gián tiếp cho việc kiểm soát sự phát triển của các tế bào bất thường tại phổi (PMID: 41933285).
• Chia nhỏ bữa ăn trong ngày: sau phẫu thuật, thể tích lồng ngực thay đổi và cảm giác chán ăn do tác dụng của thuốc tê, thuốc giảm đau có thể khiến người bệnh nhanh no. Việc chia nhỏ thành 5-6 bữa một ngày giúp đảm bảo tổng năng lượng nạp vào mà không gây áp lực lên hệ tiêu hóa.

Kết luận

Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò cốt lõi trong toàn bộ hành trình phục hồi của người bệnh u phổi, từ giai đoạn chuẩn bị trước mổ cho đến thời kỳ hậu phẫu và điều trị bổ trợ. Việc phát hiện sớm nguy cơ suy dinh dưỡng và can thiệp kịp thời bằng một chế độ ăn giàu đạm, giàu chất xơ, kết hợp với các biện pháp tập luyện hô hấp giúp giảm thiểu đáng kể các biến chứng nguy hiểm. Do tính chất phức tạp của các can thiệp vùng lồng ngực, người bệnh cần đến khám trực tiếp tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ đánh giá toàn diện và xây dựng phác đồ điều trị, chăm sóc an toàn nhất.

Nếu bạn hoặc người thân đang có các triệu chứng bất thường về hô hấp hoặc cần tư vấn sâu hơn về phác đồ phẫu thuật và chăm sóc dinh dưỡng phục hồi sau điều trị u phổi, hãy đến khám trực tiếp với Bác sĩ Trần Quốc Hoài - Trung tâm Lồng ngực - Mạch máu để được thăm khám, chẩn đoán xác thực và nhận chỉ dẫn y khoa phù hợp.

Tài liệu tham khảo

1. Shi S, Yao J, Fu C, et al. The heterogeneous nutritional status trajectory and its predictors in elderly patients undergoing lung cancer surgery: a prospective cohort study. Cancer Nurs. 2025. PMID: 41923908.
2. Su L, Li X, Yang Q, et al. Association between advanced lung cancer inflammation index and postoperative mortality in lung cancer patients: a retrospective cohort study. BMC Cancer. 2024. PMID: 41408364.
3. Chen T, Pan R, Liang L, et al. Machine learning model for predicting malnutrition risk in lung cancer patients after thoracoscopic resection: a multi-center study. Nutr Cancer. 2025. PMID: 41737483.
4. Rabenhold T, Krüger M, Schütte W, et al. Malnutrition in lung cancer patients: Influence of preoperative nutritional status on the postoperative outcome in patients with non-small cell lung cancer (NSCLC) after curative surgery. Zentralbl Chir. 2024. PMID: 41739206.
5. Schenzel A, Geiger A, Nendel E, et al. Fiber rich food suppressed airway inflammation, GATA3 + Th2 cells, and FcεRIα+ eosinophils in asthma. Nutrients. 2024. PMID: 38757128.
6. Yu Q, Chen A, Yi J, et al. Gut microbiota-associated nutritional-immune status predicts prognosis in postoperative NSCLC patients. Microbiome. 2024. PMID: 41933285.