Lưu ý quan trọng khi các bài tập thở cải thiện chức năng phổi được bác sĩ khuyên dùng Các bệnh lý hô hấp mạn tính hoặc tổn thươn...

Lưu ý quan trọng khi các bài tập thở cải thiện chức năng phổi được bác sĩ khuyên dùng

Các bệnh lý hô hấp mạn tính hoặc tổn thương phổi sau phẫu thuật, sau chấn thương ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống của người bệnh. Về mặt sinh lý, chức năng thông khí giảm khiến cơ thể luôn trong tình trạng thiếu oxy, suy giảm thể lực và hạn chế khả năng vận động. Về mặt tâm lý và xã hội, cảm giác khó thở kéo dài dễ dẫn đến tâm lý lo âu, trầm cảm, sợ vận động, khiến người bệnh dần cô lập bản thân và giảm sút khả năng tái hòa nhập cộng đồng.

Việc thực hiện các bài tập thở phục hồi chức năng là giải pháp không phẫu thuật phổ biến để cải thiện tình trạng này. Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi sự kiên trì và phải được thực hiện đúng cách dưới sự hướng dẫn chuyên môn để tránh các rủi ro không đáng có. Trong nhiều trường hợp tổn thương phổi tiến triển, việc kết hợp hoặc chuyển sang điều trị phẫu thuật là bắt buộc để giải quyết triệt để nguyên nhân gốc rễ.

Nghiên cứu y khoa về hiệu quả của các bài tập thở

Nhiều nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn đã chứng minh vai trò của tập thở trong việc cải thiện chức năng hô hấp và chất lượng sống:

• Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng của Yinan Xing và cộng sự vào năm 2026 trên 90 bệnh nhân đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (AECOPD) cho thấy: nhóm sử dụng thiết bị tập thở đa thông số đạt điểm cải thiện vượt trội về khoảng cách đi bộ 6 phút (6MWD), giảm đáng kể mức độ khó thở và các triệu chứng trầm cảm so với nhóm chỉ tập thở chúm môi truyền thống (PMID: 42082609).
• Tổng quan hệ thống và phân tích gộp của Zhenghao Yu và cộng sự tổng hợp từ 7 thử nghiệm ngẫu nhiên với 1171 bệnh nhân COPD kết luận: việc bổ sung các bài tập rèn luyện cơ hô hấp vào phác đồ chuẩn giúp giảm rõ rệt tình trạng khó thở (đánh giá qua thang mMRC) và nâng cao chất lượng cuộc sống (đánh giá qua thang SGRQ) (PMID: 41659952).
• Nghiên cứu tổng hợp của Yunji Chen và cộng sự trên 15 thử nghiệm lâm sàng với 433 bệnh nhân đa xơ cứng (MS) cho thấy: tập luyện cơ hô hấp biệt lập giúp tăng đáng kể áp lực hít vào tối đa (MIP) và áp lực thở ra tối đa (MEP), đồng thời hỗ trợ cải thiện dung tích sống thở mạnh (FVC) và thể tích thở mạnh trong giây đầu tiên (FEV1) (PMID: 41512727).
• Nghiên cứu của Ukbe Sirayder và cộng sự trên các bệnh nhân vẹo cột sống vô căn thiếu niên sau phẫu thuật cho thấy: nhóm thực hiện tập cơ hít vào (IMT) trong 6 tuần liên tục đạt mức phục hồi chức năng phổi, tăng sức mạnh cơ hô hấp và giảm cảm giác khó thở tốt hơn hẳn so với nhóm chứng (PMID: 41065611).

So sánh phương pháp điều trị không phẫu thuật và điều trị phẫu thuật

Đối với các tổn thương ở phổi, việc lựa chọn giữa điều trị không phẫu thuật (tập thở, dùng thuốc, vật lý trị liệu) và điều trị phẫu thuật phụ thuộc vào bản chất và giai đoạn của bệnh:

Điều trị không phẫu thuật

• Ưu điểm: ít xâm lấn, không đau, không có rủi ro từ vết mổ hay gây mê, chi phí thấp và người bệnh có thể thực hiện tại nhà sau khi được hướng dẫn.
• Nhược điểm: chỉ có tác dụng hỗ trợ phục hồi chức năng hoặc làm chậm tiến triển bệnh, không thể loại bỏ các tổn thương thực thể như khối u, kén khí lớn, hay vùng phổi đã bị xơ hóa nặng.

Điều trị phẫu thuật

• Ưu điểm: giải quyết triệt để nguyên nhân cơ học gây suy giảm chức năng phổi (ví dụ: cắt bỏ thùy phổi chứa u, cắt kén khí nguy cơ vỡ, bóc tách màng phổi xơ dính), giúp phục hồi thể tích phổi lành nhanh chóng.
• Nhược điểm: là phương pháp xâm lấn, có rủi ro tai biến trong và sau mổ, đòi hỏi quy trình chăm sóc hậu phẫu nghiêm ngặt và chi phí cao hơn.

Khi nào nên phẫu thuật và các lưu ý y khoa

Khi nào nên phẫu thuật

Người bệnh được cân nhắc can thiệp phẫu thuật lồng ngực khi điều trị nội khoa và tập thở không còn mang lại hiệu quả, cụ thể trong các trường hợp:

• Xuất hiện khối u phổi (lành tính tiến triển hoặc ung thư phổi giai đoạn có thể cắt bỏ) (PMID: 41987624).
• Có kén khí lớn ở phổi gây chèn ép nhu mô phổi lành xung quanh hoặc kén khí đã vỡ gây tràn khí màng phổi tái phát nhiều lần.
• Tổn thương khu trú gây giãn phế quản nặng, ho ra máu dai dẳng hoặc nhiễm trùng tái phát không đáp ứng với kháng sinh (PMID: 41618107).
• Tràn mủ màng phổi giai đoạn vách hóa, tạo kén đòi hỏi phải phẫu thuật bóc màng phổi để phổi có thể nở ra.

Những điều cần biết trước khi phẫu thuật

• Người bệnh cần được đánh giá toàn diện chức năng hô hấp (đo hô hấp ký, thể tích phổi) và chức năng tim mạch để đảm bảo đủ điều kiện chịu đựng cuộc mổ (PMID: 41987624).
• Bác sĩ sẽ hướng dẫn các bài tập thở chúm môi, tập thở cơ hoành và cách ho khạc đờm ngay từ giai đoạn tiền phẫu nhằm chuẩn bị tốt nhất cho quá trình phục hồi sau mổ (PMID: 42058086).
• Người bệnh phải ngưng hút thuốc lá hoàn toàn ít nhất 2 đến 4 tuần trước mổ để giảm thiểu nguy cơ biến chứng đường thở.

Thời gian nằm viện

• Đối với các phẫu thuật nội soi lồng ngực ít xâm lấn (như cắt kén khí, sinh thiết phổi), thời gian nằm viện thường kéo dài khoảng 3 đến 5 ngày. Người bệnh cần lưu lại bệnh viện ít nhất 1 đêm sau khi rút ống dẫn lưu màng phổi để bác sĩ theo dõi sát diện phổi nở trên phim X-quang.
• Đối với các cuộc đại phẫu (mở ngực cắt thùy phổi, bóc màng phổi xơ dính), thời gian nằm viện có thể kéo dài từ 7 đến 10 ngày tùy thuộc vào tốc độ lành vết thương và khả năng tự thở của bệnh nhân.

Các biến chứng có thể gặp phải sau phẫu thuật phổi

Quá trình can thiệp ngoại khoa vùng ngực có thể dẫn đến một số biến chứng từ nhẹ đến nặng, yêu cầu sự theo dõi sát sao:

• Rò khí kéo dài: khí tiếp tục thoát ra từ nhu mô phổi vào khoang màng phổi qua hệ thống ống dẫn lưu quá 5 đến 7 ngày. Nguyên tắc xử trí cơ bản là tiếp tục hút áp lực âm nhẹ hoặc theo dõi ống dẫn lưu tĩnh, hướng dẫn bệnh nhân tập thở tích cực để kích thích phổi nở áp sát vào thành ngực nhằm tự bít lỗ rò. Nếu rò khí lượng lớn không giảm, có thể cần nội soi can thiệp hoặc mổ lại.
• Xẹp phổi và viêm phổi hậu phẫu: do người bệnh đau sau mổ dẫn đến thở nông, ứ đọng đờm nhớt gây tắc nghẽn phế quản (PMID: 42058086). Nguyên tắc xử trí cơ bản là kiểm soát đau tối ưu, thực hiện lý liệu pháp ngực, khuyến khích người bệnh ho khạc, sử dụng dụng cụ tập thở chuyên dụng (Incentive Spirometry) và dùng kháng sinh nếu có dấu hiệu nhiễm trùng (PMID: 42005671).
• Tràn máu hoặc tràn dịch màng phổi tồn lưu: máu hoặc dịch tích tụ trong khoang ngực sau khi đã rút ống dẫn lưu. Nguyên tắc xử trí cơ bản là chọc hút dịch dưới hướng dẫn của siêu âm hoặc đặt lại ống dẫn lưu nếu lượng dịch nhiều gây chèn ép phổi, kết hợp với các bài tập vận động sớm.
• Suy hô hấp cấp: biến chứng nặng xảy ra khi diện tích phổi lành còn lại không đủ đảm bảo trao đổi khí hoặc do bệnh nhân bị quá tải tuần hoàn, phù phổi cấp. Nguyên tắc xử trí cơ bản là cho người bệnh thở oxy dòng cao, thở máy không xâm lấn (BiPAP) hoặc đặt nội khí quản thở máy hỗ trợ, kết hợp dùng thuốc giãn phế quản, lợi tiểu và các biện pháp hồi sức chuyên sâu.

Kết luận

Các bài tập thở đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi chức năng hô hấp và nâng cao thể trạng cho người bệnh. Tuy nhiên, phương pháp này không thể thay thế cho các chỉ định phẫu thuật khi cấu trúc phổi đã có những tổn thương thực thể nghiêm trọng. Việc nhận biết đúng thời điểm cần can thiệp ngoại khoa và tuân thủ quy trình theo dõi biến chứng sẽ giúp tối ưu hóa kết quả điều trị. Người bệnh nên đến khám trực tiếp tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám, đo chức năng hô hấp và tư vấn phác đồ điều trị phù hợp, an toàn nhất với tình trạng sức khỏe của mình.

Nếu bạn hoặc người thân đang gặp các vấn đề về chức năng hô hấp hoặc cần tư vấn sâu hơn về các bệnh lý lồng ngực, hãy đến khám trực tiếp cùng Bác sĩ Trần Quốc Hoài - Trung tâm Lồng ngực - Mạch máu để được chẩn đoán và cá thể hóa phác đồ điều trị. Việc thăm khám sớm cùng chuyên gia sẽ giúp bạn lựa chọn đúng phương pháp, từ điều trị không phẫu thuật đến các can thiệp phẫu thuật ít xâm lấn, đảm bảo an toàn và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Tài liệu tham khảo

1. Xing Y, Hou G, Li W, Wang Z, Zhao L. Multi parameter respiratory training for pulmonary rehabilitation in AECOPD a randomized controlled trial. BMC Pulmonary Medicine. 2026. PMID: 42082609.
2. Yu Z, Huang H, Fang S, Zhang L. The Effectiveness of Respiratory Muscle Training on the Duration and Severity of Respiratory Symptoms in Patients With Chronic Obstructive Pulmonary Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis. Respiratory Care. 2026. PMID: 41659952.
3. Chen Y, Meng K, Jiang G, Xiang X, Liu Y, Yi Q. Effects of Respiratory Muscle Training on Respiratory Function and Fatigue in Multiple Sclerosis: A Systematic Review and Meta-Analysis. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation. 2025. PMID: 41512727.
4. Sirayder U, Batin S, Yilmaz O, Yurdakul E, Akcadag I. Effect of Inspiratory Muscle Training on Functional Capacity, Lung Function, and Quality of Life in Operated Adolescent Idiopathic Scoliosis: A Double-blind Randomized Controlled Trial. Spine. 2025. PMID: 41065611.
5. Yang L, Chen A, Li L. Effects of Preoperative Mindfulness Training Combined With Active Breathing and Circulation Exercises on Pulmonary Function Recovery in Lung Cancer Patients After Lobectomy. Journal of Thoracic Oncology. 2025. PMID: 41987624.
6. Shen T, Yi Z, Chen M, Zhang X, Gu M, Luo L, Huang X. Effects of different rehabilitation strategies on physical function and complications in postoperative patients with esophageal cancer: a systematic review and meta-analysis. Diseases of the Esophagus. 2024. PMID: 42058086.
7. Rajpoot NN, Sadiq N, La QD, Sadiq T, Teng E, La HB, Lo DM. Effect of Incentive Spirometry Exercise on Perceived Stress in Chronic Obstructive Pulmonary Disease Patients: A Quasi-Experimental Study. Journal of Cardiorespiratory Medicine. 2025. PMID: 42005671.
8. Ou WF, Chu CH, Sheu CC, et al. Lower FEV1 and gram-negative bacilli isolation as independent risk factors for exacerbations in post-TB bronchiectasis. International Journal of Tuberculosis and Lung Disease. 2025. PMID: 41618107.