Những điều cần biết về phục hồi chức năng hô hấp sau mổ u phổi dành cho người cao tuổi Phẫu thuật cắt u phổi là phương pháp điều...

Những điều cần biết về phục hồi chức năng hô hấp sau mổ u phổi dành cho người cao tuổi

Phẫu thuật cắt u phổi là phương pháp điều trị mang lại cơ hội khỏi bệnh cao cho bệnh nhân. Tuy nhiên, đối với người cao tuổi, cuộc mổ này có thể làm giảm thể tích phổi, hạn chế khả năng vận động và gây suy giảm chất lượng cuộc sống trong thời gian đầu. Quá trình này ảnh hưởng toàn diện đến người bệnh, từ sinh lý như đau đớn, khó thở, ho khạc đờm kém, cho đến tâm lý lo âu, trầm cảm do mất đi sự tự chủ trong sinh hoạt hằng ngày. Vì vậy, phục hồi chức năng hô hấp đóng vai trò cốt lõi giúp người cao tuổi sớm lấy lại phong độ và hạn chế các rủi ro sau mổ.

Phẫu thuật và điều trị không phẫu thuật cho u phổi ở người cao tuổi

Khi phát hiện u phổi, việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, loại u và thể trạng của bệnh nhân. Hai hướng đi chính bao gồm:

Điều trị không phẫu thuật

Phương pháp này áp dụng cho bệnh nhân có u ở giai đoạn muộn hoặc thể trạng quá yếu, có nhiều bệnh nền nặng không thể chịu đựng cuộc mổ. Các lựa chọn bao gồm hóa trị, xạ trị, điều trị đích, liệu pháp miễn dịch hoặc chăm sóc giảm nhẹ.

• Ưu điểm: không phải chịu cuộc đại phẫu, tránh được các rủi ro liên quan đến gây mê và vết mổ.
• Nhược điểm: không thể loại bỏ hoàn toàn khối u tận gốc, hiệu quả kiểm soát bệnh lâu dài thường thấp hơn so với phẫu thuật ở giai đoạn sớm.

Điều trị phẫu thuật

Đây là tiêu chuẩn vàng mang lại hiệu quả triệt căn cao cho các trường hợp u phổi giai đoạn sớm (PMID: 35898890).

• Ưu điểm: loại bỏ khối u ra khỏi cơ thể, kéo dài thời gian sống và tăng cơ hội khỏi bệnh hoàn toàn. Hiện nay, sự phát triển của phẫu thuật nội soi lồng ngực ít xâm lấn (VATS) với vết mổ nhỏ giúp giảm đau và giảm tổn thương chức năng phổi đáng kể so với mổ mở (PMID: 35898890, PMID: 27749589).
• Nhược điểm: chi phí cao hơn, người bệnh phải đối mặt với rủi ro tai biến trong mổ và các vấn đề hô hấp sau phẫu thuật, đặc biệt là ở người cao tuổi có hệ sinh lý suy giảm (PMID: 38066649).

Khi nào nên phẫu thuật

Bác sĩ chỉ định phẫu thuật khi khối u còn khu trú, chưa di căn xa và thể trạng của người bệnh đủ điều kiện để trải qua gây mê, phẫu thuật. Ở người cao tuổi, các đánh giá về chức năng hô hấp và mức độ suy yếu thể trạng (frailty) trước mổ là cực kỳ nghiêm ngặt để đảm bảo an toàn (PMID: 38066649, PMID: 33784264).

Những điều cần biết trước khi phẫu thuật

Người bệnh sẽ được thực hiện các xét nghiệm đánh giá chức năng phổi, tim mạch và xét nghiệm máu tổng quát. Bác sĩ sẽ tư vấn về việc ngừng hút thuốc lá tuyệt đối ít nhất 2 tuần trước mổ, hướng dẫn tập các bài tập thở với dụng cụ và chuẩn bị tâm lý (PMID: 40528050, PMID: 28281043).

Thời gian nằm viện

Thông thường, thời gian nằm viện sau phẫu thuật cắt u phổi kéo dài từ 4 đến 8 ngày tùy thuộc vào phương pháp mổ (nội soi hay mổ mở) và tốc độ hồi phục của người bệnh, trong đó người bệnh cần nằm lại phòng hồi sức tích cực ít nhất 1 đêm để theo dõi sát các chỉ số sinh tồn (PMID: 38066649, PMID: 37553214).

Các nghiên cứu y khoa về hiệu quả của phục hồi chức năng hô hấp

Hiệu quả của việc tập luyện phục hồi chức năng hô hấp (bao gồm cả trước mổ - Prehab và sau mổ - Rehab) đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao trên thế giới:

• Giảm rủi ro cho người già thể trạng yếu: nghiên cứu của Ira Goldsmith và cộng sự (PMID: 38066649) trên 221 bệnh nhân phẫu thuật phổi cho thấy, nhóm người cao tuổi (từ 70 tuổi trở lên) có thể trạng suy yếu được tập phục hồi chức năng phổi trước mổ giúp cải thiện rõ rệt quãng đường đi bộ 6 phút (6MWT) và giảm đáng kể điểm khó thở. Kết quả là sau mổ, tỷ lệ biến chứng nặng ở nhóm người già yếu này (8.8%) tương đương với nhóm bệnh nhân trẻ tuổi không bị suy yếu (9.2%), thời gian nằm viện trung vị giữa hai nhóm cũng không có sự khác biệt (7 ngày so với 8 ngày).
• Giảm rò khí và giảm đau sau mổ: một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng của Raquel Fernández-Blanco và cộng sự (PMID: 36099408) trên 71 bệnh nhân chứng minh rằng, nhóm thực hiện liệu pháp hô hấp trước mổ giúp giảm đáng kể số lượng bệnh nhân bị rò khí màng phổi vào các ngày thứ 1, thứ 2 và từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 4 khi đi lại. Đồng thời, mức độ đau sau mổ từ ngày 1 đến ngày 4 ở nhóm có tập luyện thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng.
• Cải thiện lượng đờm khạc và giảm chi phí: nghiên cứu của Mei Yang (PMID: 29784132) về kỹ thuật chu kỳ thở chủ động (ACBT) kết hợp tăng cường tự lực cho thấy lượng đờm ướt khạc ra trong 24 giờ của nhóm tập luyện tăng cao hơn vào ngày hậu phẫu thứ 2 và thứ 3, giúp làm sạch đường thở tốt hơn. Phương pháp này cũng giúp rút ngắn thời gian thở oxy xuống còn 33.9 giờ (so với nhóm chứng là 53.1 giờ) và tiết kiệm trung bình 5.047 Nhân dân tệ (khoảng 767.6 USD) chi phí nằm viện.
• Tác dụng của các bài tập thở kết hợp: một phân tích gộp (meta-analysis) của Biao Lu và cộng sự (PMID: 40877852) tổng hợp từ 14 nghiên cứu với 880 bệnh nhân cho thấy việc tập thở chu phẫu giúp cải thiện đáng kể áp lực hít vào tối đa (MIP), dung tích sống gắng sức (FVC), tăng khoảng cách đi bộ 6 phút, đồng thời làm giảm nguy cơ viêm phổi sau mổ một cách hiệu quả. Ngoài ra, việc kết hợp các bài tập thở khí công truyền thống như Lục Tự Quyết (Liuzijue) cũng được chứng minh giúp người già cải thiện lưu lượng đỉnh (PEF), giảm bớt tình trạng khó thở và nâng cao chất lượng giấc ngủ sau mổ (PMID: 40939893, PMID: 40528050).

Các biến chứng có thể gặp phải sau phẫu thuật và nguyên tắc xử trí

Sau khi cắt u phổi, người cao tuổi có thể đối mặt với một số biến chứng từ nhẹ đến nặng. Việc tập thở và vận động sớm chính là chìa khóa để phòng ngừa và xử lý các tình trạng này:

• Xẹp phổi: đây là biến chứng nhẹ nhưng phổ biến do người bệnh đau không dám thở sâu hoặc đờm ứ đọng làm bít tắc phế quản. Nguyên tắc xử trí cơ bản là giảm đau tốt, khuyến khích người bệnh thực hiện các bài tập thở sâu, ho chủ động hoặc sử dụng dụng cụ tập thở (incentive spirometry) để mở rộng các phế nang bị xẹp (PMID: 33784264).
• Rò khí kéo dài (trên 7 ngày): khí thoát ra từ nhu mô phổi phẫu thuật vào khoang màng phổi qua hệ thống dẫn lưu. Nguyên tắc xử trí cơ bản là duy trì hút dẫn lưu liên tục với áp lực phù hợp, hướng dẫn người bệnh tập thở nhẹ nhàng, tránh ho quá mạnh đột ngột và theo dõi lượng khí thoát ra mỗi ngày (PMID: 28281043).
• Viêm phổi sau mổ: nhiễm trùng nhu mô phổi do ứ đọng dịch tiết, thường xảy ra ở người già có phản xạ ho kém hoặc có bệnh nền COPD đi kèm. Nguyên tắc xử trí cơ bản là dùng kháng sinh theo phác đồ, thực hiện kỹ thuật vỗ rung lồng ngực, khuyến khích ho khạc đờm tích cực và vận động sớm tại giường để giải phóng đường thở (PMID: 40877852, PMID: 28281043).
• Suy hô hấp cấp: biến chứng nặng khi phổi không đảm bảo được nhiệm vụ trao đổi oxy, khiến nồng độ oxy máu giảm sâu. Nguyên tắc xử trí cơ bản là cho người bệnh thở oxy dòng cao, thở máy không xâm lấn hoặc đặt lại ống nội khí quản nếu có chỉ định, kết hợp dùng thuốc giãn phế quản và hút sạch đờm dãi bít tắc (PMID: 33784264).

Hướng dẫn các bài tập phục hồi chức năng hô hấp tại nhà cho người cao tuổi

Quá trình phục hồi cần được duy trì liên tục sau khi xuất viện để phổi sớm đạt lại thể tích tối ưu và tăng cường thể lực (PMID: 40186210, PMID: 28623106). Các bài tập cơ bản bao gồm:

• Kỹ thuật thở chúm môi: hít vào chậm bằng mũi trong 2 giây, sau đó chúm môi lại như đang thổi sáo và thở ra từ từ trong 4 giây (thời gian thở ra gấp đôi thời gian hít vào). Bài tập này giúp giữ cho đường thở không bị sập, giúp đẩy được nhiều khí cặn ra ngoài và giảm cảm giác khó thở (PMID: 28623106).
• Kỹ thuật thở cơ hoành (thở bụng): đặt một tay lên ngực và một tay lên bụng. Hít vào chậm qua mũi sao cho bụng phình lên (tay trên bụng nhô cao, tay trên ngực giữ yên tối đa). Sau đó hít sâu và thở ra nhẹ nhàng qua miệng chúm môi đồng thời hóp bụng lại. Bài tập giúp tăng cường hoạt động của cơ hoành, giảm gánh nặng cho các cơ hô hấp phụ (PMID: 37553214).
• Kỹ thuật ho chủ động và chu kỳ thở chủ động (ACBT): người bệnh thực hiện 3-5 lần thở sâu bằng bụng, sau đó nín thở 2-3 giây rồi hà hơi mạnh ra (huffing) mở miệng để đẩy đờm từ sâu trong phổi lên cổ họng, cuối cùng là ho mạnh để tống đờm ra ngoài. Việc khạc sạch đờm giúp thông thoáng đường thở và ngăn ngừa viêm phổi (PMID: 29784132).
• Tập luyện cơ hô hấp với dụng cụ: sử dụng các dụng cụ tập hít vào chuyên dụng có kháng lực (TIMT) hoặc dụng cụ tập thở 3 bóng (incentive spirometry). Người bệnh ngậm chặt đầu ống, hít vào thật sâu và đều để nâng các viên bóng hoặc đạt mức thể tích mục tiêu, giúp các phế nang giãn nở tối đa (PMID: 40719350, PMID: 41739224).
• Vận động thể lực vừa sức: đi bộ nhẹ nhàng trong nhà hoặc sân vườn, tăng dần thời gian từ 10 phút lên 30 phút mỗi ngày. Kết hợp các bài tập vận động khớp vai, cánh tay bên phía mổ để tránh tình trạng dính khớp và co rút cơ ngực sau mổ (PMID: 30871894, PMID: 28623106).

Kết luận

Phục hồi chức năng hô hấp là một phần không thể tách rời trong quy trình điều trị toàn diện cho người cao tuổi phẫu thuật u phổi. Việc tập luyện đúng cách, kiên trì cả trước và sau mổ không chỉ giúp giảm thiểu các biến chứng nguy hiểm như viêm phổi, xẹp phổi mà còn rút ngắn thời gian nằm viện, giúp người bệnh sớm quay trở lại cuộc sống tự chủ. Do thể trạng của mỗi người cao tuổi là khác nhau, việc thiết kế một chương trình tập luyện cá thể hóa là vô cùng cần thiết. Bệnh nhân nên đến khám trực tiếp để được các bác sĩ chuyên khoa đánh giá toàn diện và đưa ra phác đồ điều trị, tập luyện an toàn, hiệu quả nhất.

Để đảm bảo an toàn và đạt hiệu quả phục hồi tốt nhất sau mổ u phổi, người bệnh và gia đình nên đến khám trực tiếp tại Bác sĩ Trần Quốc Hoài - Trung tâm Lồng ngực - Mạch máu. Tại đây, bệnh nhân sẽ được thăm khám chuyên sâu, đánh giá chính xác chức năng hô hấp và xây dựng lộ trình phẫu thuật cũng như tập luyện phù hợp với thể trạng. Việc đồng hành cùng đội ngũ y tế chuyên khoa sẽ giúp người cao tuổi vượt qua cuộc mổ nhẹ nhàng và phòng ngừa tối đa các biến chứng nguy hiểm.

Tài liệu tham khảo

1. Goldsmith I, Chesterfield-Thomas G, Toghill H. Pre-treatment optimisation with pulmonary rehabilitation of elderly lung cancer patients with frailty for surgery. Interdiscip Cardiovasc Thorac Surg. 2023. PMID: 38066649.
2. Yang F, Tang D, Fu W, et al. Rapid Recovery of Postoperative Pulmonary Function in Patients With Lung Cancer and Influencing Factors. Front Oncol. 2022. PMID: 35898890.
3. Fernández-Blanco R, Rincón-García D, Valero-Alcaide R, et al. Preoperative respiratory therapy in patients undergoing surgery for lung cancer: A randomized controlled trial. Physiother Res Int. 2022. PMID: 36099408.
4. Ko HK, Liu CY, Ho LI, et al. Predictors of delayed extubation following lung resection: Focusing on preoperative pulmonary function and incentive spirometry. J Formos Med Assoc. 2021. PMID: 33784264.
5. Yang M, Zhong JD, Zhang JE, et al. Effect of the self-efficacy-enhancing active cycle of breathing technique on lung cancer patients with lung resection: A quasi-experimental trial. Eur J Oncol Nurs. 2018. PMID: 29784132.
6. Takegahara K, Usuda J, Inoue T, et al. Preoperative management using inhalation therapy for pulmonary complications in lung cancer patients with chronic obstructive pulmonary disease. Gen Thorac Cardiovasc Surg. 2017. PMID: 28281043.
7. Chang JM, Kam KH, Yen YT, et al. From biportal to uniportal video-assisted thoracoscopic anatomical lung resection: A single-institute experience. Medicine (Baltimore). 2016. PMID: 27749589.
8. Lu B, Li X, Jiang H. Effect of radical resection of lung cancer combined with breathing training on lung cancer patients in thoracic surgery: a meta-analysis. J Cardiothorac Surg. 2024. PMID: 40877852.
9. Zhao Y, Liu J, Zheng X, et al. Optimal timing of threshold inspiratory muscle training for functional outcomes in patients undergoing lung cancer surgery: a systematic review and meta-analysis. BMC Pulmonary Medicine. 2025. PMID: 40719350.
10. Su XE, Hong WP, He HF, et al. Impact of preoperative respiratory training on early postoperative recovery in patients undergoing lung cancer surgery: a randomized controlled trial. J Thorac Dis. 2024. PMID: 40528050.
11. Wang T, Li F, Wang X, et al. Evaluation of Recovery Efficacy of Inspiratory Muscle Training After Lobectomy Based on Computed Tomography 3D Reconstruction. Anatol J Cardiol. 2023. PMID: 37553214.
12. Jonsson M, Hurtig-Wennlöf A, Ahlsson A, et al. In-hospital physiotherapy improves physical activity level after lung cancer surgery: a randomized controlled trial. Interact CardioVasc Thorac Surg. 2019. PMID: 30871894.
13. Kendall F, Abreu P, Pinho P, et al. The role of physiotherapy in patients undergoing pulmonary surgery for lung cancer. A literature review. Rev Port Pneumol. 2017. PMID: 28623106.
14. Hong Y, Lin Q, Wang S, et al. Randomized controlled trial: Synergistic effect of three-ball mindfulness breathing rehabilitation training following pulmonary lobectomy for lung cancer. BMC Pulm Med. 2024. PMID: 41739224.
15. Xie RQ, Zhang X. Efficacy of Liuzijue Qigong combined with conventional respiratory rehabilitation after thoracoscopic pulmonary nodule resection: A randomized clinical trial. Medicine (Baltimore). 2024. PMID: 40939893.
16. Xu Z, Chen Y, Zhang Z, et al. Feasibility of postoperative home-based pulmonary function training for lung cancer patients: a real-world study. BMC Pulm Med. 2024. PMID: 40186210.