Phương pháp tối ưu cho chế độ dinh dưỡng phục hồi sau điều trị u phổi dành cho người bệnh U phổi là một trong những bệnh lý ác t...

Phương pháp tối ưu cho chế độ dinh dưỡng phục hồi sau điều trị u phổi dành cho người bệnh

U phổi là một trong những bệnh lý ác tính có tỉ lệ tử vong và mắc mới hàng đầu trên thế giới. Quá trình điều trị căn bệnh này, đặc biệt là phẫu thuật, thường để lại những tác động sâu sắc đến cả thể chất lẫn tinh thần của người bệnh. Việc xây dựng một chế độ dinh dưỡng khoa học và cá thể hóa đóng vai trò tiên quyết giúp người bệnh nhanh chóng phục hồi chức năng phổi, nâng cao thể trạng và giảm thiểu các rủi ro sau điều trị.

Tác động của bệnh lý và quá trình điều trị u phổi lên chất lượng sống của người bệnh

Sự xuất hiện của u phổi cùng các can thiệp y khoa chuyên sâu gây ảnh hưởng toàn diện đến sinh lý, tâm lý và các mối quan hệ xã hội của bệnh nhân.

Về mặt sinh lý, tổn thương nhu mô phổi và việc cắt bỏ một phần phổi khiến dung tích hô hấp suy giảm đột ngột, dẫn đến tình trạng khó thở, ho kéo dài và mệt mỏi mãn tính. Nghiên cứu của Haesevoets et al (PMID: 42139296) chỉ ra rằng bệnh nhân sau phẫu thuật u phổi bị hạn chế nghiêm trọng về khả năng vận động và các hoạt động thể chất hằng ngày do các triệu chứng cơ năng này. Ngoài ra, tình trạng sụt cân và suy dinh dưỡng rất phổ biến ở đối tượng này, làm ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả điều trị tổng thể, khả năng hồi phục cơ lực và tăng chi phí chăm sóc y tế (PMID: 28210155).

Về mặt tâm lý, người bệnh thường phải đối diện với hội chứng lo âu, trầm cảm và cảm giác bất an kéo dài về nguy cơ tái phát. Nghiên cứu thực tế cho thấy chỉ số dinh dưỡng tiên lượng liên quan chặt chẽ với các rối loạn tâm thần kinh (PMID: 41498094). Những bệnh nhân có thể trạng suy kiệt, chán ăn sẽ có mức độ mệt mỏi đa chiều và lo âu tổng quát cao hơn rõ rệt so với người có dinh dưỡng tốt.

Về mặt xã hội, sự suy giảm sức khỏe thể chất khiến người bệnh giảm hoặc mất khả năng lao động, cô lập bản thân và tăng gánh nặng chăm sóc lên gia đình. Do đó, việc can thiệp toàn diện bao gồm phục hồi chức năng hô hấp và tối ưu hóa dinh dưỡng là vô cùng cấp thiết nhằm đưa bệnh nhân sớm hòa nhập lại với cuộc sống.

Nghiên cứu y khoa về vai trò của dinh dưỡng và phục hồi chức năng trong điều trị u phổi

Các bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn đã chứng minh lợi ích vượt trội của việc kết hợp dinh dưỡng với các liệu pháp vận động đối với bệnh nhân u phổi.

Một thử nghiệm lâm sàng được công bố bởi Hu et al (PMID: 41346729) trên 92 bệnh nhân mắc ung thư phổi kèm bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) từ vừa đến nặng cho thấy hiệu quả rõ rệt của mô hình này. Nhóm bệnh nhân được áp dụng phối hợp tập luyện phục hồi chức năng phổi và can thiệp dinh dưỡng trước mổ có các chỉ số hô hấp (FEV1, FEV1/FVC, MVV%) và quãng đường đi bộ 6 phút (6MWD) cải thiện vượt trội so với nhóm chỉ can thiệp dinh dưỡng đơn thuần. Đồng thời, áp lực oxy trong máu động mạch tăng, áp lực carbonic giảm và tỉ lệ gặp các biến chứng sau phẫu thuật hạ thấp có ý nghĩa thống kê.

Nghiên cứu của Hou et al (PMID: 41573253) trên 165 bệnh nhân cao tuổi trải qua phẫu thuật nội soi cắt u phổi cho thấy việc bổ sung dinh dưỡng cả trước và sau mổ giúp rút ngắn đáng kể thời gian trung tiện lần đầu, thời gian đại tiện và tổng số ngày nằm viện. Nhóm được hỗ trợ dinh dưỡng tích cực có nồng độ các protein miễn dịch (IgG, IgM, IgA) cùng các chỉ số dinh dưỡng máu (Albumin, Prealbumin, Transferrin) cao hơn, giúp kiểm soát đau sau mổ tốt hơn và nâng cao chất lượng cuộc sống theo thang điểm SF-36.

Tầm quan trọng của việc duy trì thể trạng còn được khẳng định qua nghiên cứu của Thöne et al (PMID: 41932608) dựa trên dữ liệu từ thử nghiệm OPRAH. Kết quả phân tích cơ bắp trên phim cắt vi tính (CT) trước mổ ở 106 bệnh nhân cho thấy có đến 28% bệnh nhân có khối lượng cơ thấp và 58% bị thoái hóa mỡ cơ (myosteatosis). Những bệnh nhân có chất lượng và khối lượng cơ bắp suy giảm này có kết quả kém hơn rõ rệt trong bài kiểm tra đứng dậy trong 30 giây ở thời điểm 3 tháng sau xuất viện, phản ánh tốc độ hồi phục vận động bị trì hoãn nếu không được nuôi dưỡng cơ lực tốt từ trước.

So sánh điều trị không phẫu thuật và điều trị phẫu thuật

Đối với u phổi, tùy thuộc vào bản chất khối u (lành tính hay ác tính), giai đoạn bệnh và tổng trạng của bệnh nhân mà bác sĩ sẽ cân nhắc giữa các phương án điều trị.

Điều trị không phẫu thuật

Phương pháp này bao gồm hóa trị, xạ trị, liệu pháp nhắm trúng đích, miễn dịch hoặc điều trị triệu chứng thuần túy.

Ưu điểm: đây là phương pháp ít xâm lấn, có thể áp dụng cho những bệnh nhân có khối u giai đoạn tiến triển, di căn xa hoặc người bệnh cao tuổi có nhiều bệnh lý nền nghiêm trọng không thể chịu đựng được một cuộc đại phẫu.

Nhược điểm: không thể triệt căn hoàn toàn khối u nguyên phát. Ngoài ra, các tác dụng phụ như nôn, buồn nôn, viêm thực quản và chán ăn do hóa xạ trị gây ra thường rất nặng nề, làm trầm trọng thêm tình trạng suy dinh dưỡng và giảm sút chất lượng sống nghiêm trọng (PMID: 41305696, PMID: 28210155).

Điều trị phẫu thuật

Phương pháp này thực hiện cắt bỏ thùy phổi chứa u hoặc cắt toàn bộ một bên phổi kèm nạo vét hạch vùng bằng mổ mở hoặc phẫu thuật nội soi lồng ngực ít xâm lấn.

Ưu điểm: phẫu thuật cắt bỏ triệt để khối u là phương pháp mang lại cơ hội chữa khỏi hoàn toàn tốt nhất cho người bệnh, đặc biệt là ở giai đoạn sớm (PMID: 41340681). Việc loại bỏ sớm nguồn gốc bệnh lý giúp ngăn chặn sự tiến triển cục bộ và cải thiện tiên lượng sống còn lâu dài.

Nhược điểm: đây là một can thiệp lớn, xâm phạm vào hệ hô hấp và tuần hoàn, đòi hỏi người bệnh phải có dự trữ chức năng phổi tốt và có thể đối mặt với các nguy cơ tai biến trong và sau mổ.

Quy trình và quản lý toàn diện trong điều trị phẫu thuật u phổi

Khi nào nên phẫu thuật

Phẫu thuật được chỉ định rõ ràng cho các trường hợp u phổi lành tính có kích thước lớn gây chèn ép, tắc nghẽn đường thở hoặc các trường hợp ung thư phổi tế bào không nhỏ ở giai đoạn khu trú (giai đoạn I, II và một số trường hợp giai đoạn IIIA) sau khi đã đánh giá kỹ lưỡng chức năng hô hấp và tim mạch đảm bảo khả năng dung nạp của cơ thể.

Những điều cần biết trước khi phẫu thuật

Bệnh nhân cần được thực hiện các xét nghiệm đánh giá toàn diện bao gồm chụp cắt lớp vi tính ngực, đo chức năng thông khí phổi, làm khí máu động mạch và siêu âm tim.

Bác sĩ sẽ tư vấn chi tiết về kế hoạch phẫu thuật, hướng dẫn các bài tập thở bằng dụng cụ (phế dung kế) và yêu cầu bắt buộc phải ngừng hút thuốc lá hoàn toàn ít nhất 4 tuần trước mổ để giảm thiểu nguy cơ xẹp phổi hoặc nhiễm trùng sau mổ (PMID: 41340681).

Chế độ dinh dưỡng giàu protein và năng lượng cần được tăng cường trước mổ từ 1 đến 2 tuần nhằm tối ưu hóa thể trạng cho cuộc phẫu thuật (PMID: 41573253).

Thời gian nằm viện

Thông thường, đối với các trường hợp phẫu thuật nội soi lồng ngực ít xâm lấn hoặc phẫu thuật có robot hỗ trợ, thời gian nằm viện trung bình dao động từ 3 đến 5 đêm nếu không có biến chứng phát sinh. Người bệnh cần lưu lại viện ít nhất 1 đêm tại phòng hồi sức tích cực để theo dõi sát các dấu hiệu sinh tồn, dẫn lưu màng phổi và kiểm soát đau.

Các biến chứng có thể gặp phải và nguyên tắc xử trí

Phẫu thuật lồng ngực là kỹ thuật cao nhưng vẫn tiềm ẩn một số rủi ro từ nhẹ đến nặng:

Rò khí kéo dài: khí thoát ra từ nhu mô phổi vào khoang màng phổi qua hệ thống dẫn lưu kéo dài trên 5 ngày. Nguyên tắc xử trí cơ bản là tiếp tục hút áp lực âm thấp liên tục, theo dõi sát lượng khí rò hoặc cân nhắc bơm xơ màng phổi nếu rò kéo dài không tự bít.

Xẹp phổi và viêm phổi sau mổ: do ứ đọng đờm rãi và bệnh nhân đau không dám thở sâu. Nguyên tắc xử trí bao gồm giảm đau tối ưu, thực hiện lý liệu pháp hô hấp tích cực, khuyến khích người bệnh ho khạc, hỗ trợ nội soi hút đờm nếu cần và dùng kháng sinh phổ rộng theo kháng sinh đồ.

Tràn dịch dưỡng chấp màng phổi: do tổn thương ống ngực trong quá trình nạo vét hạch (PMID: 11188913). Tình trạng này gây mất một lượng lớn protein, chất béo và điện giải. Nguyên tắc xử trí đầu tiên là điều trị không phẫu thuật bằng cách cho người bệnh nhịn ăn hoàn toàn qua đường miệng, nuôi dưỡng tĩnh mạch toàn phần hoặc áp dụng chế độ ăn kiêng chất béo nghiêm ngặt chứa chất béo chuỗi trung bình (MCT). Nếu lượng dịch dưỡng chấp chảy ra vượt quá 1000ml/ngày kéo dài hoặc điều trị nội khoa thất bại sau 1 đến 2 tuần, bác sĩ sẽ chỉ định phẫu thuật lại để thắt ống ngực.

Biến chứng tim mạch (loạn nhịp tim, nhồi máu cơ tim): thường gặp ở người cao tuổi do áp lực huyết động trong mổ. Xử trí bằng cách thiết lập phòng theo dõi monitoring liên tục, dùng thuốc điều hòa nhịp tim và hội chẩn chuyên khoa tim mạch can thiệp kịp thời.

Kết luận chung

Chế độ dinh dưỡng tối ưu kết hợp với các bài tập phục hồi chức năng hô hấp đóng vai trò cốt lõi trong việc đảm bảo sự thành công của quá trình điều trị u phổi, đặc biệt là giai đoạn perioperative (quanh phẫu thuật). Việc nhận biết đúng đắn ưu nhược điểm của từng phương pháp điều trị và chủ động chuẩn bị thể trạng tốt sẽ giúp giảm thiểu tối đa các biến chứng nguy hiểm. Do tính chất phức tạp của bệnh lý lồng ngực, mỗi bệnh nhân cần đến khám trực tiếp tại các cơ sở y tế chuyên khoa sâu để được các bác sĩ thăm khám, đo chức năng hô hấp và đưa ra phác đồ điều trị phẫu thuật cũng như chương trình dinh dưỡng an toàn, phù hợp nhất với bản thân.

Nếu có bất kỳ triệu chứng bất thường nào về hô hấp hoặc cần tư vấn sâu hơn về phẫu thuật lồng ngực, quý bệnh nhân nên đến khám trực tiếp với Bác sĩ Trần Quốc Hoài - Trung tâm Lồng ngực - Mạch máu để nhận được sự hỗ trợ y tế chuyên quy chuẩn và kịp thời. Việc chẩn đoán sớm và can thiệp đúng thời điểm luôn là chìa khóa vàng bảo vệ sức khỏe hệ hô hấp.

Tài liệu tham khảo

1. Haesevoets S, Muijsenberg AJL, Cops D, et al. The lived experiences of individuals with early stage non-small cell lung cancer following lung surgery: A rapid ethnographic approach. Heart Lung. 2026. PMID: 42139296.
2. Fu Q, Zhao Z, Yin D. Integrated Strategies for Nursing and Rehabilitation in Lung Cancer Patients. J Nurs Rehab. 2025. PMID: 41937719.
3. Thöne C, Ten Dam SM, de Leeuwerk ME, et al. The association between preoperative computed tomography -determined muscle characteristics and postoperative recovery in physical functioning and physical performance in patients undergoing gastrointestinal or lung cancer surgery. Eur J Surg Oncol. 2025. PMID: 41932608.
4. Hou Y, Zhan Z. Effects of preoperative nutritional support combined with esketamine on recovery and analgesia after thoracoscopic radical resection of lung cancer in elderly patients. Am J Transl Res. 2025. PMID: 41573253.
5. Li T, Wu Y, Yang Q, et al. Cross-Lag Analysis of Prognostic Nutritional Index and Psychosomatic Symptom Clusters in Patients with Lung Cancer: A Longitudinal Study. Nutr Cancer. 2025. PMID: 41498094.
6. Hu Y, Cheng Q, Guo Q. The role of preoperative lung rehabilitation training combined with nutritional intervention on surgical tolerance and accelerated recovery indicators in patients with moderate to severe COPD complicated with lung cancer. Thorac Cancer. 2025. PMID: 41346729.
7. Gabryel P, Zielińska D, Szlanga L, et al. Prehabilitation as a key component of the Enhanced Recovery After Surgery (ERAS) program in patients with lung cancer: a narrative review. Pol Przegl Chir. 2025. PMID: 41340681.
8. Cheng J, Xu J, Shi R, et al. Chemotherapy-induced nausea and vomiting symptom experience in patients with non-small-cell lung cancer: A qualitative study. J Clin Nurs. 2025. PMID: 41305696.
9. Son J, Kim S, Son BS, et al. Outcomes of conservative management for chylothorax following minimally invasive lung cancer surgery. J Thorac Dis. 2025. PMID: 41188913.
10. Kiss N. Nutrition support and dietary interventions for patients with lung cancer: current insights. Lung Cancer (Auckl). 2017. PMID: 28210155.