Tổng quan y khoa về các bài tập thở cải thiện chức năng phổi theo chuẩn Bộ Y tế Suy giảm chức năng phổi gây ảnh hưởng nghiêm trọ...
Tổng quan y khoa về các bài tập thở cải thiện chức năng phổi theo chuẩn Bộ Y tế
Suy giảm chức năng phổi gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh lý, tâm lý và xã hội của người bệnh. Về sinh lý, tình trạng thiếu oxy mãn tính làm giảm khả năng vận động, gây mệt mỏi kéo dài và suy giảm chức năng các cơ quan. Về tâm lý, cảm giác khó thở xuất hiện thường xuyên dễ dẫn đến tâm lý lo âu, trầm cảm và sợ hãi. Về mặt xã hội, người bệnh gặp nhiều rào cản trong giao tiếp, khó tham gia các hoạt động cộng đồng và giảm hiệu suất làm việc, từ đó làm giảm sút chất lượng sống toàn diện.
Các phương pháp tập thở cải thiện chức năng phổi
Tập thở là một phần cốt lõi trong phục hồi chức năng phổi, giúp tăng cường sức cơ hô hấp, tối ưu hóa lượng khí trao đổi và giảm bớt tình trạng ứ khí trong phế nang. Các kỹ thuật phổ biến hiện nay bao gồm:
- Tập cơ hít vào: sử dụng các thiết bị tạo lực cản khi hít vào nhằm rèn luyện sức bền và sức mạnh cho cơ hoành cùng các cơ hô hấp phụ.
- Thở chúm môi: giúp kéo dài thời gian thở ra, ngăn ngừa tình trạng xẹp đường thở nhỏ và hỗ trợ đào bớt lượng khí cặn trong phổi.
- Thở cơ hoành: tập trung tối ưu hóa chuyển động của cơ hoành để tăng thể tích khí lưu thông mà không làm tăng công hô hấp của các cơ vùng cổ và ngực.
- Thiết bị hỗ trợ tập thở: sử dụng phế dung kế khuyến khích hoặc các dụng cụ tạo áp lực dương thở ra nhằm huy động lại các phế nang bị xẹp và hỗ trợ đẩy đờm ra ngoài.
Nghiên cứu y khoa về hiệu quả của bài tập thở
Hiệu quả của các bài tập thở đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên thế giới:
- Hiệu quả trên bệnh nhân hậu Covid-19: nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng của Törnberg và cộng sự trên các bệnh nhân mắc hội chứng hậu Covid-19 bị suy giảm cơ hô hấp (PMID: 42012216) cho thấy, sau 8 tuần tập cơ hít vào kết hợp tập luyện cá thể hóa, áp lực hít vào tối đa tăng trung bình 18% so với nhóm chứng, đồng thời tần suất ho giảm rõ rệt.
- Hiệu quả trên bệnh nhân sau phẫu thuật cắt thùy phổi: nghiên cứu của Yang và cộng sự trên 160 bệnh nhân ung thư phổi (PMID: 41987624) chứng minh rằng việc kết hợp tập luyện chánh niệm với các bài tập thở chủ động trước mổ giúp cải thiện đáng kể các chỉ số chức năng phổi như FVC, FEV1, MVV. Khoảng cách đi bộ 6 phút của nhóm tập thở đạt 382.10 mét, cao hơn rõ rệt so với mức 356.24 mét ở nhóm chăm sóc tiêu chuẩn. Tỷ lệ tuân thủ điều trị tốt ở nhóm can thiệp đạt 67.86%, vượt trội so với mức 44.74% của nhóm chứng.
- Hiệu quả trên bệnh nhân đa xơ cứng: phân tích gộp của Chen và cộng sự từ 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 249 bệnh nhân (PMID: 41978886) xác nhận tập thở giúp cải thiện đáng kể áp lực thở ra tối đa, áp lực hít vào tối đa, chỉ số FEV1 và tỷ lệ FEV1/FVC.
- Hiệu quả trên bệnh nhân đợt cấp COPD: nghiên cứu của Xu và cộng sự (PMID: 41939758) trên các bệnh nhân nhập viện vì đợt cấp COPD cho thấy nhóm áp dụng mô hình phục hồi chức năng phổi đa chiều (gồm tập thở tiến triển, hỗ trợ tống đờm) có chỉ số FEV1% tăng trung bình 6.72%, trong khi nhóm chứng giảm 0.02%. Điểm số thang đo khó thở mộc mạc mMRC ở nhóm can thiệp giảm 1.48 điểm, cải thiện tốt hơn mức giảm 0.87 điểm của nhóm thông thường.
- Hiệu quả tổng quan trên bệnh nhân COPD ổn định: tổng quan hệ thống và phân tích gộp từ 7 thử nghiệm ngẫu nhiên với 1171 bệnh nhân COPD của Yu và cộng sự (PMID: 41659952) khẳng định việc thêm bài tập cơ hô hấp vào phác đồ chuẩn giúp giảm đáng kể tình trạng khó thở mMRC và cải thiện chất lượng sống theo thang đo SGRQ.
So sánh giữa điều trị không phẫu thuật và điều trị phẫu thuật
Đối với các tổn thương thực thể ở phổi như u phổi, kén khí lớn hoặc giãn phế quản khu trú nặng, việc lựa chọn phương pháp điều trị cần được cân nhắc kỹ lưỡng giữa điều trị không phẫu thuật và điều trị phẫu thuật.
| Tiêu chí | Điều trị không phẫu thuật (Tập thở, dùng thuốc) | Điều trị phẫu thuật (Cắt thùy phổi, cắt kén khí) |
|---|---|---|
| Ưu điểm | ▪ Không có rủi ro từ vết mổ và gây mê ▪ Phù hợp cho bệnh nhân thể trạng quá yếu ▪ Chi phí ban đầu thấp |
▪ Loại bỏ triệt để nguyên nhân thực thể ▪ Cải thiện chức năng phổi nhanh chóng sau phục hồi ▪ Ngăn ngừa biến chứng tiến triển nặng |
| Nhược điểm | ▪ Không giải quyết được tổn thương thực thể ▪ Hiệu quả chậm và cần kiên trì lâu dài ▪ Nguy cơ tái phát đợt cấp cao |
▪ Có rủi ro tai biến trong và sau mổ ▪ Chi phí điều trị cao ▪ Cần thời gian nghỉ ngơi để lành vết thương |
Khi nào nên phẫu thuật và quy trình điều trị
Khi nào nên phẫu thuật
Phương pháp phẫu thuật được chỉ định cụ thể trong các trường hợp tổn thương cấu trúc phổi không thể tự hồi phục bằng thuốc hoặc tập thở:
- Bệnh nhân có khối u phổi ác tính hoặc u lành tính kích thước lớn gây chèn ép đường thở (PMID: 41987624, 40877852).
- Người bệnh bị tràn khí màng phổi tái phát do vỡ các kén khí lớn, bóng khí vùng đỉnh phổi.
- Tổn thương giãn phế quản khu trú gây nhiễm trùng nhiễm độc nặng hoặc ho ra máu sét đánh dai dẳng, thất bại với điều trị nội khoa.
Những điều cần biết trước khi phẫu thuật
- Người bệnh được đánh giá toàn diện chức năng hô hấp thông qua đo phế dung, test đi bộ 6 phút và làm khí máu động mạch.
- Bác sĩ sẽ hướng dẫn thực hiện các bài tập thở chủ động và tập sử dụng phế dung kế khuyến khích trước mổ ít nhất 1 đến 2 tuần nhằm tối ưu hóa thể tích phổi và tăng cường sức cơ hô hấp (PMID: 41987624, 40178716).
- Người bệnh cần ngưng hút thuốc lá tuyệt đối, kiểm soát tốt tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp và các bệnh lý nền như tăng huyết áp, tiểu đường.
Thời gian nằm viện
- Đối với các phẫu thuật nội soi lồng ngực ít xâm lấn, thời gian nằm viện thường kéo dài từ 3 đến 5 đêm tùy thuộc vào tốc độ lành vết mổ và thời gian lưu ống dẫn lưu ngực. Người bệnh bắt buộc phải nằm lại viện ít nhất 1 đêm sau mổ để theo dõi sát các dấu hiệu sinh tồn và chức năng hô hấp.
Các biến chứng có thể gặp phải và nguyên tắc xử trí
Phẫu thuật lồng ngực là can thiệp chuyên sâu, có thể đi kèm một số biến chứng từ nhẹ đến nặng:
- Rò khí kéo dài: khí từ nhu mô phổi tiếp tục rò ra khoang màng phổi qua hệ thống dẫn lưu quá 5 đến 7 ngày. Nguyên tắc xử trí là tiếp tục hút áp lực âm liên tục hoặc chuyển sang dẫn lưu van một chiều, nếu thất bại kéo dài có thể cân nhắc bơm dính màng phổi hoặc mổ lại để khâu tổn thương.
- Xẹp phổi sau mổ: do người bệnh đau không dám thở sâu hoặc do ứ đọng đờm nhớt gây tắc nghẽn phế quản. Nguyên tắc xử trí là giảm đau tối ưu cho người bệnh, thực hiện kỹ thuật vỗ rung lồng ngực, khuyến khích ho chủ động và áp dụng các bài tập thở áp lực dương (PMID: 41404688, 40962022).
- Viêm phổi bệnh viện: nhiễm trùng nhu mô phổi xuất hiện sau mổ do ứ đọng dịch hoặc suy giảm miễn dịch (PMID: 40877852). Nguyên tắc xử trí là sử dụng kháng sinh phổ rộng theo kháng sinh đồ, kết hợp khí dung thuốc giãn phế quản và phục hồi chức năng hô hấp tích cực.
- Chảy máu trong lồng ngực: máu chảy từ các mạch máu lớn hoặc diện cắt nhu mô phổi vào khoang ngực. Nguyên tắc xử trí là theo dõi sát lượng máu qua ống dẫn lưu; nếu lượng máu chảy ra trên 200 mL/giờ trong 3 giờ liên tiếp hoặc có dấu hiệu sốc mất máu, bác sĩ sẽ chỉ định mở ngực cấp cứu để cầm máu.
Kết luận chung
Các bài tập thở đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc cải thiện chức năng hô hấp, giảm bớt triệu chứng khó thở và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh lý phổi mãn tính cũng như bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật. Tuy nhiên, khi phổi có các tổn thương cấu trúc nghiêm trọng, việc can thiệp phẫu thuật là cần thiết để giải quyết triệt để căn nguyên bệnh. Người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám, đánh giá toàn diện và tư vấn phác đồ điều trị an toàn, phù hợp nhất với tình trạng sức khỏe của mình.
Nếu bạn hoặc người thân đang gặp các vấn đề về hô hấp hoặc cần tư vấn sâu hơn về các phương pháp phẫu thuật điều trị bệnh lý lồng ngực, hãy đến khám trực tiếp với Bác sĩ Trần Quốc Hoài tại Trung tâm Lồng ngực - Mạch máu để được chẩn đoán và xây dựng phác đồ điều trị tối ưu.
Tài liệu tham khảo
- Törnberg A, Svensson-Raskh A, Rydwik E, Halvarsson A, Bruchfeld J, Nygren-Bonnier M. Effect of inspiratory muscle training on inspiratory muscle strength in adults with post-COVID-19 condition and inspiratory muscle weakness: a randomized controlled trial. BMC Pulmonary Medicine. 2026. PMID: 42012216.
- Yang L, Chen A, Li L. Effects of Preoperative Mindfulness Training Combined With Active Breathing and Circulation Exercises on Pulmonary Function Recovery in Lung Cancer Patients After Lobectomy. Journal of Cardiothoracic Surgery. 2026. PMID: 41987624.
- Chen T, Jin Y, Jiang N, Lu J, Wei M, Huang H, Wen Y. Improving respiratory muscle strength in patients with multiple sclerosis through respiratory muscle training: a systematic review and meta-analysis. Neurological Sciences. 2026. PMID: 41978886.
- Xu Y, Gan G, Ding F, Wu H, Zheng H. Effectiveness of health ecology model-based pulmonary rehabilitation for acute exacerbation of chronic obstructive pulmonary disease: a preliminary study. Respiratory Medicine. 2026. PMID: 41939758.
- Yu Z, Huang H, Fang S, Zhang L. The Effectiveness of Respiratory Muscle Training on the Duration and Severity of Respiratory Symptoms in Patients With Chronic Obstructive Pulmonary Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis. Clinical Rehabilitation. 2026. PMID: 41659952.
- Mizusawa H, Higashimoto Y, Shiraishi O, Shiraishi M, Sugiya R, Noguchi M, Kanki K, Kimura T, Ishikawa A, Yasuda T. Preoperative inspiratory muscle training preserved diaphragmatic excursion after esophagectomy: a randomized-controlled trial. Surgical Endoscopy. 2025. PMID: 40178716.
Bình luận