Tổng quan y khoa về chế độ dinh dưỡng phục hồi sau điều trị u phổi được bác sĩ khuyên dùng Điều trị u phổi là một quá trình phức...

Tổng quan y khoa về chế độ dinh dưỡng phục hồi sau điều trị u phổi được bác sĩ khuyên dùng

Điều trị u phổi là một quá trình phức tạp, tác động sâu sắc đến cả sinh lý, tâm lý và đời sống xã hội của người bệnh. Sau khi trải qua phẫu thuật hoặc các đợt hóa trị, xạ trị, bệnh nhân thường đối mặt với tình trạng suy giảm thể chất nghiêm trọng, mệt mỏi kéo dài và sụt cân không kiểm soát. Tình trạng suy dinh dưỡng không chỉ làm chậm tiến trình lành vết thương mà còn làm tăng nguy cơ gặp phải các biến chứng nguy hiểm, trực tiếp làm giảm chất lượng cuộc sống và khả năng tái hòa nhập cộng đồng của người bệnh. Do đó, một chiến lược can thiệp dinh dưỡng bài bản, kết hợp chặt chẽ với vận động phục hồi chức năng là yếu tố cốt lõi giúp bệnh nhân u phổi lấy lại thể trạng.

Tác động của suy dinh dưỡng và vai trò của việc phục hồi cơ bắp

Tình trạng giảm khối lượng cơ và suy giảm chất lượng cơ (tích tụ mỡ trong cơ) rất phổ biến ở bệnh nhân u phổi. Sự sụt giảm này dẫn đến suy giảm chức năng hô hấp, giảm khả năng gắng sức và kéo dài thời gian hồi phục thể chất sau điều trị. Việc bổ sung dinh dưỡng tích cực, đặc biệt là đạm (protein) chất lượng cao kết hợp với các vi chất, đóng vai trò quyết định trong việc đảo ngược quá trình mất cơ, tăng cường hệ miễn dịch và giảm thiểu các phản ứng viêm hệ thống do khối u hoặc do quá trình điều trị gây ra.

Các nghiên cứu y khoa về dinh dưỡng và phục hồi chức năng u phổi

Hiệu quả của việc can thiệp dinh dưỡng và vận động sớm đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên thế giới:

• Nghiên cứu của Thöne và các cộng sự trên bệnh nhân phẫu thuật ung thư (PMID: 41932608) cho thấy 28% bệnh nhân có khối lượng cơ thấp và 58% bị giảm chất lượng cơ trước mổ. Nghiên cứu chỉ ra rằng những bệnh nhân có đặc điểm cơ bắp kém sẽ có kết quả phục hồi chức năng vận động (thông qua bài kiểm tra đứng lên ngồi xuống trong 30 giây) kém hơn rõ rệt sau khi xuất viện so với nhóm có thể trạng cơ bắp tốt.
• Nghiên cứu tổng quan của Rizzo và Petrella (PMID: 41681902) khẳng định khối lượng cơ thấp là yếu tố độc lập làm tăng các biến chứng sau phẫu thuật phổi, đặc biệt là các biến chứng về hô hấp, đồng thời kéo dài thời gian nằm viện. Đặc biệt, ở nam giới lớn tuổi, diện tích cơ bắp giảm là chỉ dấu dự báo mạnh mẽ các biến chứng sau phẫu thuật cắt phổi.
• Nghiên cứu của Hou và Zhan (PMID: 41573253) trên 165 bệnh nhân u phổi lớn tuổi thực hiện phẫu thuật nội soi lồng ngực cho thấy nhóm được hỗ trợ dinh dưỡng cả trước và sau mổ kết hợp giảm đau tốt có thời gian rút ống dẫn lưu, thời gian trung tiện, đại tiện và thời gian nằm viện ngắn hơn đáng kể. Đồng thời, nồng độ các chỉ số miễn dịch (IgG, IgM, IgA) và protein huyết thanh (Albumin, Prealbumin) ở nhóm này cao hơn rõ rệt so với nhóm chỉ hỗ trợ dinh dưỡng sau mổ.
• Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên của Huang và các cộng sự (PMID: 38608111) áp dụng mô hình quản lý dinh dưỡng - vận động theo chương trình tăng cường hồi phục sau phẫu thuật (ERAS) cho thấy nhóm can thiệp có điểm đánh giá suy dinh dưỡng thấp hơn, nồng độ Albumin, Prealbumin và Hemoglobin cao hơn, đồng thời chức năng hô hấp (chỉ số FEV1, MVV) cải thiện tốt hơn hẳn so với nhóm chăm sóc thông thường.

So sánh giữa điều trị không phẫu thuật và điều trị phẫu thuật

Đối với u phổi, việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào bản chất khối u, giai đoạn bệnh và tổng trạng của bệnh nhân. Dưới đây là sự so sánh giữa hai hướng tiếp cận chính:

Điều trị không phẫu thuật (Hóa trị, xạ trị, liệu pháp nhắm trúng đích, miễn dịch)

• Ưu điểm: ít xâm lấn, áp dụng được cho bệnh nhân ở giai đoạn muộn hoặc người có thể trạng yếu không bổ sung được các cuộc mổ lớn.
• Nhược điểm: không loại bỏ tận gốc được tổn thương khu trú, tỷ lệ tái phát cao nếu ở giai đoạn sớm. Quá trình điều trị thường gây ra nhiều tác dụng phụ hệ thống như nôn, buồn nôn gây thiếu hụt dinh dưỡng (PMID: 41305696), nhiễm độc thần kinh hoặc tiêu chảy kéo dài do thuốc nhắm trúng đích TKI (PMID: 40105308), làm suy kiệt cơ thể nghiêm trọng.

Điều trị phẫu thuật (Cắt thùy phổi hoặc cắt một phần phổi)

• Ưu điểm: là phương pháp triệt căn mang lại cơ hội khỏi bệnh cao nhất cho bệnh nhân u phổi giai đoạn sớm.
• Nhược điểm: là can thiệp có xâm lấn, đòi hỏi người bệnh phải có dự trữ hô hấp và thể trạng tốt để chịu đựng cuộc mổ. Phẫu thuật cắt bỏ mô phổi sẽ làm giảm tạm thời chức năng hô hấp và có nguy cơ gặp phải các biến chứng hậu phẫu.

Khi nào nên phẫu thuật u phổi

Phẫu thuật được chỉ định cụ thể trong các trường hợp sau:

• Khối u phổi được xác định là ác tính (ung thư phổi tế bào nhỏ giai đoạn khu trú hoặc ung thư phổi không tế bào nhỏ giai đoạn I, II và một số trường hợp giai đoạn IIIA) còn khả năng cắt bỏ hoàn toàn.
• Các khối u phổi lành tính có kích thước lớn gây chèn ép mạch máu, phế quản, gây xẹp phổi hoặc ho ra máu dai dẳng.
• Bệnh nhân có đủ điều kiện sức khỏe, chức năng tim mạch ổn định và các chỉ số đo chức năng hô hấp (như FEV1) nằm trong giới hạn an toàn cho phép phẫu thuật.

Những điều cần biết trước khi phẫu thuật u phổi

Trước khi bước vào phòng mổ, người bệnh cần được chuẩn bị kỹ lưỡng thông qua chương trình tiền phục hồi chức năng (Prehabilitation):

• Tối ưu hóa dinh dưỡng: bổ sung chế độ ăn giàu đạm, bổ sung các loại sữa giàu dinh dưỡng và các dưỡng chất chống viêm (Whey protein, Vitamin D, Omega-3) từ 4 đến 6 tuần trước mổ để nâng cao khối cơ và thể trạng (PMID: 40404185).
• Tập luyện hô hấp: hướng dẫn bệnh nhân tập thở cơ hoành, tập thổi bóng hoặc sử dụng dụng cụ tập phế dung kế nhằm tăng cường dung tích phổi và khả năng ho khạc đờm sau mổ.
• Cai thuốc lá: bắt buộc dừng hút thuốc lá hoàn toàn ít nhất 2 đến 4 tuần trước phẫu thuật để giảm thiểu nguy cơ biến chứng rò khí và nhiễm trùng đường hô hấp.
• Tâm lý liệu pháp: giải tỏa lo âu, trầm cảm trước mổ vì trạng thái tâm lý kém có liên quan trực tiếp đến cảm giác mệt mỏi và làm chậm quá trình hồi phục sau mổ (PMID: 41498094).

Thời gian nằm viện và các biến chứng có thể gặp phải

Thời gian nằm viện trung bình sau phẫu thuật u phổi ít nhất là từ 3 đến 7 đêm, tùy thuộc vào phương pháp mổ (mổ nội soi ít xâm lấn hay mổ mở) và tốc độ phục hồi của bệnh nhân. Trong giai đoạn hậu phẫu, người bệnh có thể đối mặt với một số biến chứng từ nhẹ đến nặng dưới đây:

• Đau sau mổ: mức độ nhẹ đến trung bình. Nguyên tắc xử trí là áp dụng quy trình giảm đau đa mô thức (phối hợp thuốc giảm đau truyền tĩnh mạch, phong bế thần kinh vùng) giúp bệnh nhân nhanh chóng vận động và tập thở sớm.
• Xẹp phổi và rò khí kéo dài: rò khí qua catheter dẫn lưu kéo dài trên 5 ngày. Nguyên tắc xử trí là khuyến khích bệnh nhân ngồi dậy, đi lại sớm, hướng dẫn ho khạc tích cực và duy trì hệ thống hút áp lực âm phù hợp qua ống dẫn lưu lồng ngực.
• Tràn dịch dưỡng chấp màng phổi (Chylothorax): biến chứng do tổn thương ống ngực trong quá trình nạo vét hạch (PMID: 41188913). Nguyên tắc xử trí ban đầu là điều trị không phẫu thuật bằng cách cho bệnh nhân ăn chế độ hoàn toàn không chất béo (hoặc chất béo chuỗi trung bình MCT) hoặc nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch. Nếu lượng dịch chảy ra quá lớn (trên 500 mL/ngày) hoặc kéo dài, sẽ có chỉ định phẫu thuật thắt ống ngực.
• Nhiễm trùng vết mổ hoặc viêm phổi hậu phẫu: biến chứng nhiễm khuẩn do ứ đọng đờm rãi hoặc chăm sóc vết mổ chưa tốt. Nguyên tắc xử trí là sử dụng kháng sinh phổ rộng theo kháng sinh đồ, kết hợp vỗ rung lồng ngực và nội soi hút đờm phế quản nếu cần thiết.

Chế độ dinh dưỡng hồi phục sau điều trị được bác sĩ khuyên dùng

Một chế độ ăn uống khoa học cho người bệnh sau điều trị u phổi cần tuân thủ các nguyên tắc cốt lõi:

• Tăng cường hàm lượng đạm: ưu tiên các nguồn đạm có giá trị sinh học cao như thịt gia cầm, cá, trứng, sữa, đậu nành và các chế phẩm từ sữa để bù đắp khối lượng cơ bị mất.
• Chia nhỏ bữa ăn: thay vì ăn 3 bữa lớn, nên chia thành 5 đến 6 bữa nhỏ trong ngày để giảm cảm giác đầy bụng, khó tiêu và kích thích sự thèm ăn ở bệnh nhân đang bị tác dụng phụ của hóa xạ trị.
• Bổ sung chất béo lành mạnh: sử dụng các nguồn chất béo giàu Omega-3 từ cá hồi, dầu ô liu, các loại hạt nhằm kháng viêm và cung cấp năng lượng đậm đặc cho cơ thể.
• Tránh các thực phẩm gây kích ứng hệ tiêu hóa: hạn chế tối đa đồ ăn quá nhiều dầu mỡ, thức ăn cay nóng, thực phẩm quá nhiều chất xơ thô cứng, đồ uống có ga, caffeine và rượu bia, đặc biệt là nhóm bệnh nhân đang bị tiêu chảy hoặc viêm niêm mạc miệng do thuốc điều trị đích.
• Bổ sung đầy đủ vitamin và khoáng chất: tăng cường rau xanh mềm, trái cây tươi giàu vitamin C, vitamin D để nâng cao sức đề kháng tổng thể.

Kết luận

Dinh dưỡng hợp lý và vận động phục hồi chức năng sớm là chìa khóa giúp bệnh nhân u phổi nhanh chóng vượt qua giai đoạn suy kiệt, giảm thiểu biến chứng và rút ngắn thời gian nằm viện. Việc lựa chọn đúng phương pháp điều trị, chuẩn bị tốt trước mổ và có chế độ chăm sóc hậu phẫu toàn diện đòi hỏi sự phối hợp của cá nhân người bệnh và đội ngũ y tế chuyên khoa. Bệnh nhân cần đến khám trực tiếp tại các cơ sở y tế uy tín để được bác sĩ chuyên khoa kiểm tra, đánh giá tổng thể và đưa ra phác đồ điều trị cũng như chế độ dinh dưỡng cá thể hóa an toàn và hiệu quả nhất.

Nếu có bất kỳ thắc mắc nào về bệnh lý u phổi, phương pháp phẫu thuật ít xâm lấn cũng như chế độ dinh dưỡng phục hồi chuyên sâu, quý bệnh nhân và người nhà có thể đến khám trực tiếp với Bác sĩ Trần Quốc Hoài - Trung tâm Lồng ngực - Mạch máu để được tư vấn cụ thể. Việc thăm khám trực tiếp giúp đánh giá chính xác giai đoạn bệnh, dự trữ hô hấp và thể trạng, từ đó xây dựng kế hoạch điều trị an toàn và tối ưu nhất cho từng người bệnh.

Tài liệu tham khảo

1. Thöne C, Ten Dam SM, de Leeuwerk ME, et al. The association between preoperative computed tomography -determined muscle characteristics and postoperative recovery in physical functioning and physical performance in patients undergoing gastrointestinal or lung cancer surgery. PMID: 41932608.
2. Rizzo S, Petrella F. CT-Assessed Body Composition as Predictor of Post-Operative Complications in Lung Cancer Patients. PMID: 41681902.
3. Hou Y, Zhan Z. Effects of preoperative nutritional support combined with esketamine on recovery and analgesia after thoracoscopic radical resection of lung cancer in elderly patients. PMID: 41573253.
4. Huang L, Hu Y, Chen J. Effectiveness of an ERAS-based exercise-nutrition management model in enhancing postoperative recovery for thoracoscopic radical resection of lung cancer: A randomized controlled trial. PMID: 38608111.
5. Son J, Kim S, Son BS, et al. Outcomes of conservative management for chylothorax following minimally invasive lung cancer surgery. PMID: 41188913.